&mi^ 


LATIN 
ELECTIONS 


HOWARD 


UNIVERSITY  OF  CALIFORNIA 
AT   LOS  ANGELES 


GIFT  OF 
R,   L.   Linscott 


LATIN  SELECTIONS 


ILLUSTRATING  PUBLIC  LIFE  IN  THE 

ROMAN  COMMONWEALTH  IN 

THE  TIME  OF  CICERO 


BY 

ALBERT  A.  HOWARD 


1    >  •  •    «      I 


»    »     >      *»  » 


•        -                                -           -.                     ■»  f  ->  - 

'      '        '   '    '    I      y,     '   '  '  '3  '  . 

'»3'33^  ^  _j  J 

^  ;.',  ;,-  ,'',  ^i  V 


GINN  AND  COMPANY 

BOSTON  •  NEW  YORK  •  CHICAGO  •  LONDON 


COPYRIGHT,  1915,  BY  ALBERT  A.  HOWARD 
ALL   RIGHTS  RESERVED 

5'S-2 


CINN  AND  COMPANY-  PRO- 
PRIETORS •  BOSTON  •  U.S.A. 


7^^ 

r-    >^         I 

MS-?  t 
PREFACE 


PTr^HE  SELECTIONS  included  in  this  book  are  in 
no  wise  intended  to  exhaust  the  possibihties  of 
Roman  public  life,  but  merely  to  furnish  a  lim- 
ited amount  of  pertinent  reading  matter  supplementary  to 
the  study  of  that  subject,  and  to  direct  the  attention  of 
the  student  to  the  great  mass  of  information,  both  con- 
scious and  unconscious,  relating  to  it  which  is  scattered 
through  Latin  literature,  in  the  hope  that  he  may  be  stimu- 
lated in  his  further  reading  of  Latin  authors  to  observe 
and  utilize  similar  allusions. 

While  not  all  of  the  selections  refer  directly  to  occur- 
rences in  the  time  of  Cicero,  the  details  of  public  life 
depicted  in  them,  the  rules  governing  procedure  in  the 
various  public  assemblies  and  in  the  senate,  the  powers 
and  the  ceremonies  of  the  magistrates  as  here  shown,  are 

%1     theoretically,  and  even  practically  for  the  most  part,  iden- 
tical with  those  of  his  time. 

^^         In  order  that  any  teacher  who  may  use  the  book  may 

be  absolutely  free  to  emphasize  only  such  points  as  have 

^^especial  interest  for  him,  no  explanatory  notes  have  been 

^       added  ;  in  order  that  the  student  may  not  be  unnecessarily 

'^^    confused  by  the  numerous  abbreviations  and  by  a  text  dis- 
^"V^gured  by  critical  apparatus,  the  Lex  lulia  Municipalis 

^  ^  has  been  printed  without  any  indication  of  the  additions 
made  to  it  by  scholars,  and  with  most  of  the  abbreviations 
expanded.  The  Lex  Quinctia  de  Aquaeductibus  has,  how- 
ever, been  printed  in  the  regulation  form,  to  give  the  stu- 
dent an  idea  of  the  extent  to  which  abbreviations  were 

[iii] 

407256 


used  in  such  documents,  and  also  of  the  extent  to  which 
these  documents  have  been  corrected  by  scholars. 

The  editor  is  indebted  to  his  colleagues,  Professors 
George  L.  Kittredge  and  Carl  N.  Jackson,  for  sympathetic 
interest,  and  also  for  assistance  in  reading  the  proof. 

ALBERT  A.  HOWARD 
Cambridge, 

Massachusetts 


[iv] 


CONTENTS 

PAGE 

Livy's  Preface i 

On  Forms  of  Government 3 

Origin  and  Growth  of  Laws 4 

History  of  the  Roman  Commonwealth 6 

Cicero's  Ideal  Constitution 6 

Various  Definitions  of  Lex 9 

Quid  sit  Rogatio,  Quid  Lex,  Quid  Plebis  Scitum,  Quid  Privile- 

gium;  et  Quantum  Ista  Omnia  differant lo 

De  lure  Civili  et  Naturali 1 1 

Method  of  Freeing  from  the  Patria  Potestas 14 

Quid  sit  Municipium  et  Quid  a  Colonia  differat 15 

Magistratus  Maiores  et  Minores 17 

Terms  of  Office  Holding 18 

Cursus  Honorum 19 

Leges  Annales 20 

Cicero's  Candidacy  for  the  Consulship  (65  B.C.) 21 

Cicero's  Competitors 24 

Caesar  justifies  his  Candidacy  for  the  Consulship 25 

Letter   in    Support    of    Milo's   Candidacy  for  the  Consulship 

(53  B.C.) 27 

Cicero's  Criticism  of  the  Power  of  the  Tribunes 29 

Side  Lights  on  the  Power  of  the  Tribunes 32 

Decree  of  the  Tribunes  restraining  an  Aedile  (150  B.C.)    .     .     •  33 

Tribunes  may  Arrest  but  not  Summon 34 

Decrees  of  the  Tribunes 35 

Political  Power  of  the  Augurs 37 

Populares  and  Optimates 38 

Proposed  Platform  for  the  Optimates 38 

Quid  sint  Proletarii,  Quid  Capite  Censi ;   Quid  item  sit  in  XII 

Tabulis  Adsiduus 40 

Aliud  est  ad  Populum  Loqui,  Aliud  cum  Populo  Agere    ...  42 

The  Comitia  and  the  Concilium 43 

Formulae  used  in  Convoking  the  Centuries 44 

[V] 


PAGE 

The  Ballot 46 

Comitia  Centuriata  of  Servius  Tullius 49 

Cicero's  Account  of  the  Comitia  Centuriata  (Reading  of  the 

First  and  Second  Hands) 51 

Vote  of  the  Comitia  Centuriata  (44  B.C.) 51 

Procedure  in  Connection  with  the  Law  for  Cicero's  Recall 

(Comitia  Centuriata) 52 

Election  of  Aediles  in  the  Comitia  Tributa 53 

Another  Election  of  Aediles 54 

Lex  Quinctia  de  Aquaeductibus  (Comitia  Tributa  9  11. c.)     .     .  55 
Trial    of    C.    Cornelius   for    "  Maiestas,"  illustrating   various 

Powers  of  People,  Senate,  and  Magistrates     ....  57 

Varro's  Commentarius  Isagogicus  (71  B.C.) 61 

Pedarii  Senatores 64 

Ordo  Scntentiarum  Rogandarum 65 

A  Question  as  to  Senatorial  Procedure 66 

Meeting  of  the  Senate  (Jan.  13,  56  B.C.) 70 

Motion  of  Cicero  in  the  Senate  (Dec.  20,  44  r..c.)      ....  72 

Cicero  seconds  the  Motion  of  Servilius 73 

A  Vote  of  the  Senate  (January,  100  a. n.) 74 

Senatus  Auctoritates  (51  B.C.) 75 

Meeting  of  the  Senate  (April,  43  B.C.) 78 

Meeting  of  the  Senate  (Dec.  43  B.C.) 80 

Senatorial  Deliberations  preceding  the  Civil  War  (49  i'..c.) .     .  81 

Caesar's  Law  regarding  Debt,  and  its  Enforcement  ....  86 
Verba  Senatus  Consulti  (161  B.C.);   Verba  Edicti  Censorum 

(92  B.C.) 88 

Fragment  of  the  Lex  lulia  Municipalis  (49  B.C.) 

Police  Regulations  for  the  City  of  Rome 89 

Regulations  affecting  certain  Communities 94 

Various  Edicts  of  Magistrates 99 

Notae  Censoriae loi 

Definitions  from  Paulus  and  Festus 103 

Abbreviations 113 


[vi] 


LATIN  SELECTIONS 


THE  ROMAN  COMMONWEALTH 

LIVY'S  PREFACE 

^^ACTURUSNE  operae  pretium  sim,  si  a  primordio 
H  urbis  res  populi  Romani  perscripserim,  nee  satis  scio, 
nee,  si  sciam,  dicere  ausim,  quippe  qui  cum  veterem 
turn  vulgatam  esse  rem  videam,  dum  novi  semper  scriptores 
aut  in  rebus  certius  aliquid  allaturos  se  aut  scribendi  arte  ru- 
dem  vetustatem  superaturos  credunt.  Utcumque  erit,  iuvabit 
tamen  rerum  gestarum  memoriae  principis  terrarum  populi 
pro  virili  parte  et  ipsum  consuluisse,  et  si  in  tanta  scripto- 
rum  turba  mea  fama  in  obscuro  sit,  nobilitate  ac  magnitu- 
dine  eorum  me,  qui  nomini  efficient  meo,  consoler.  Res 
est  praeterea  et  inmensi  operis,  ut  quae  supra  septingen- 
tesimum  annum  repetatur  et  quae  ab  exiguis  profecta  ini- 
tiis  eo  creverit,  ut  iam  magnitudine  laboret  sua,  et  legentium 
plerisque  baud  dubito  quin  primae  origines  proximaque 
originibus  minus  praebitura  voluptatis  sint  festinantibus  ad 
haec  nova,  quibus  iam  pridem  praevalentis  populi  vires  se 
ipsae  conficiunt.  Ego  contra  hoc  quoque  laboris  praemium 
petam,  ut  me  a  conspectu  malorum,  quae  nostra  tot  per 
annos  vidit  aetas,  tantisper  certe,  dum  prisca  tota  ilia  mente 
repeto,  avertam,  omnis  expers  curae,  quae  scribentis  animum 
etsi  non  flectere  a  vero,  sollicitum  tamen  efficere  posset. 

Quae  ante  conditam  condendamve  urbem  poeticis  magis 
decora  fabulis  quam  incorruptis  rerum  gestarum  monumen- 
tis  traduntur,  ea  nee  adfirmare  nee  refellere  in  animo  est. 
Datur  haec  venia  antiquitati,  ut  miscendo  humana  divinis  pri- 
mordia  urbium  augustiora  faciat,  et  si  cui  populo  licere  opor- 
tet  consecrare  origines  suas  et  ad  deos  referre  auctores,  ea 


belli  gloria  est  populo  Romano,  ut,  cum  suum  conditorisque 
sui  parentem  Martem  potissimum  ferat,  tarn  et  hoc  gentes 
humanae  patiantur  aequo  animo  quam  imperium  patiuntur. 

Sed  haec  et  his  sirailia,  utcumque  animadversa  aut  ex- 
istimata  erunt,  haud  in  magno  equidem  ponam  discrimine  ; 
ad  ilia  mihi  pro  se  quisque  acriter  intendat  animum,  quae 
vita,  qui  mores  fuerint,  per  quos  viros  quibusque  artibus 
domi  militiaeque  et  partum  et  auctum  imperium  sit ;  labente 
deinde  paulatim  disciplina  velut  desidentis  primo  mores 
sequatur  animo,  deinde  ut  magis  magisque  lapsi  sint,  turn 
ire  coeperint  praecipites,  donee  ad  haec  tempora,  quibus 
nee  vitia  nostra  nee  remedia  pati  possumus,  perventum  est. 
Hoc  illud  est  praecipue  in  cognitione  rerum  salubre  ac  fru- 
giferum,  omnis  te  exempli  documenta  in  inlustri  posita 
monumento  intueri ;  inde  tibi  tuaeque  rei  publicae  quod  imi- 
tere  capias,  inde  foedum  inccptu,  foedum  exitu  quod  vites. 

Ceterum  aut  me  amor  negotii  suscepti  fallit,  aut  nulla 
umquam  res  publica  nee  maior  nee  sanctior  nee  bonis  ex- 
emplis  ditior  fuit,  nee  in  quam  civitatem  tam  serae  avaritia 
luxuriaque  inmigraverint,  nee  ubi  tantus  ac  tam  diu  pauper- 
tati  ac  parsimoniae  honos  fuerit ;  adeo  quanto  rerum  mi- 
nus, tanto  minus  cupiditatis  erat,  Nuper  divitiae  avaritiam 
et  abundantes  voluptates  desiderium  per  luxum  atque  libidi- 
nem  pereundi  perdcndique  omnia  invexere.  Sed  querellae, 
ne  tum  quidem  gratae  f  uturac,  cum  f  orsitan  necessariae  erunt, 
ab  initio  certe  tantae  ordiendae  rci  absint.  Cum  bonis  potius 
ominibus  votisque  et  precationibus  deorum  dearumque,  si, 
ut  poetis,  nobis  quoque  mos  esset,  libentius  inciperemus, 
ut  orsis  tantum  operis  successus  prosperos  darent. 


[2] 


ON  FORMS  OF  GOVERNMENT 

"AM  cunctas  nationes  et  urbes  populus  aut  primo- 
res  auj;  singuli  regunt :  delecta  ex  iis  et  consociata 
rei  publicae  forma  laudari  facilius  quam  evenire, 
vel  si  evenit,  baud  diutuma  esse  potest.  Igitur  ut  olim 
plebe  valida,  vel  cum  patres  pollerent,  noscenda  vulgi  natura 
et  quibus  modis  temperanter  haberetur,  senatusque  et  opti- 
matium  ingenia  qui  maxime  perdidicerant,  callidi  temporum 
et  sapientes  credebantur,  sic  converso  statu  neque  alia  re 
Romana  quam  si  unus  imperitet,  haec  conquiri  tradique  in 
rem  fuerit,  quia  pauci  prudentia  honesta  ab  deterioribus, 
utilia  ab  noxiis  discernunt,  plures  aliorum  eventis  docentur, 
Ceterum  ut  profutura,  ita  minimum  oblectationis  adferunt. 
Nam  situs  gentium,  varietates  proeliorum,  clari  ducum  exi- 
tus  retinent  ac  redintegrant  legentium  animum :  nos  saeva 
iussa,  continuas  accusationes,  fallaces  amicitias,  perniciem 
innocentium  et  easdem  exitu  causas  coniungimus,  obvia 
rerum  similitudine  et  satietate.  Turn  quod  antiquis  scrip- 
toribus  rarus  obtrectator,  neque  refert  cuiusquam  Punicas 
Romanasve  acies  laetius  extuleris :  at  multorum,  qui  Tibe- 
rio  regente  poenam  vel  infamias  subiere,  posteri  manent. 
Utque  familiae  ipsae  iam  extinctae  sint,  reperies  qui  ob 
similitudinem  morum  aliena  malefacta  sibi  obiectari  putent. 

Tag.  Ann.  IV,  33 

Cum  penes  unum  est  omnium  summa  rerum,  regem 
ilium  unum  vocamus  et  regnum  eius  rei  publicae  statum  ; 
cum  autem  est  penes  delectos,  tum  ilia  civitas  optimatium 
arbitrio  regi  dicitur  ;  ilia  autem  est  civitas  popularis  —  sic 
enim  appellant  —  in  qua  in  populo  sunt  omnia. 

Cic.  de  Rep.  I,  42 
[3] 


ORIGIN  AND  GROWTH  OF  LAWS 

^A  RES  admonet  ut  de  principiis  iuris,  et  quibus 
H       modis  ad  banc  multitudinem  infinitam  ac  varieta- 
=i7  tern  legum  perventum  sit,  altius  disseram. 


Vetustissimi  mortabum,  nuba  adbuc  mala  bbidine,  sine 
probro,  scelere  eoque  sine  poena  aut  coercitionibus  agebant. 
Neque  praemiis  opus  erat,  cum  honesta  suopte  ingenio  pete- 
rentur :  et  ubi  nibil  contra  morem  cuperent,  nihil  per  metum 
vetabantur.  At  postquam  exui  aequalitas  et  pro  modestia 
ac  pudore  ambitio  et  vis  incedebat,  provenere  dominationes 
multosque  apud  populos  aeternum  mansere.  Ouidam  sta- 
tim,  aut  postquam  regum  pertaesum,  leges  maluerunt.  Hae 
primo  rudibus  hominum  animis  simplices  erant ;  maxime- 
que  fama  celebravit  Cretensium,  quas  Minos,  Spartanorum, 
quas  Lycurgus,  ac  mox  Atheniensibus  quaesitiores  iam  et 
plures  Solo  perscripsit.  Nobis  Romulus,  ut  libitum,  impe- 
ritaverat :  dein  Numa  religionibus  et  divino  iure  populum 
devinxit,  repertaque  quaedam  a  Tullo  et  Anco.  Sed  prae- 
cipuus  Servius  Tullius  sanctor  legum  fuit,  quis  etiam  reges 
obtemperarent. 

Pulso  Tarquinio  adversum  patrum  factiones  multa  popu- 
lus  paravit  tuendae  libertatis  et  firmandae  concordiae,  creati- 
que  decemviri  et  accitis  quae  usquam  egregia  compositae 
duodecim  tabulae,  finis  aequi  iuris.  Nam  secutae  leges  etsi 
aliquando  in  maleficos  ex  delicto,  saepius  tamen  dissensione 
ordinum  et  apiscendi  inlicitos  honores  aut  pellendi  claros 
viros  aliaque  ob  prava  per  vim  latae  sunt.  Hinc  Gracchi 
et  Saturnini  turbatores  plebis,  nee  minor  largitor  nomine 
senatus  Drusus  ;  corrupti  spe  aut  inlusi  per  intercessionem 
socii.  Ac  ne  bello  quidem  Italico,  mox  civili  omissum 
quin  multa  et  diversa  sciscerentur,  donee  L.  Sulla  dictator 

[4] 


abolitis  vel  conversis  prioribus,  cum  plura  addidisset,  otium 
eius  rei  haud  in  longum  paravit,  statim  turbidis  Lepidi 
rogationibus,  neque  multo  post  tribunis  reddita  licentia 
quoquo  vellent  populum  agitandi.  lamque  non  modo  in 
commune  sed  in  singulos  homines  latae  quaestiones,  et 
corruptissima  re  publica  plurimae  leges. 

Tum  Cn.  Pompeius,  tertium  consul  corrigendis  moribus 
delectus,  sed  gravior  remediis  quam  delicta  erant  suarumque 
legum  auctor  idem  ac  subversor,  quae  armis  tuebatur  armis 
amisit.  Exim  continua  per  viginti  annos  discordia,  non  mos, 
non  ius ;  deterrima  quaeque  inpune  ac  multa  honesta  exitio 
fuere.  Sexto  demum  consulatu  Caesar  Augustus,  potentiae 
securus,  quae  triumviratu  iusserat  abolevit  deditque  iura, 
quis  pace  et  principe  uteremur.  Acriora  ex  eo  vincla, 
inditi  custodes  et  lege  Papia  Poppaea  praemiis  inducti,  ut, 
si  a  privilegiis  parentum  cessaretur,  velut  parens  omnium 
populus  vacantia  teneret.  Sed  altius  penetrabant  urbemque 
et  Italiam  et  quod  usquam  civium  corripuerant,  multorum- 
que  excisi  status.  Et  terror  omnibus  intentabatur,  ni  Ti- 
berius statuendo  remedio  quinque  consularium,  quinque  e 
praetoriis,  totidem  e  cetero  senatu  sorte  duxisset,  apud  quos 
exsoluti  plerique  legis  nexus  modicum  in  praesens  leva- 
mentum  fuere.  ^^^  ^^^„  jH^  25,  3-28 

Usu  probatum  est,  patres  conscript!,  leges  egregias,  ex- 
empla  honesta  apud  bonos  ex  delictis  aliorum  gigni.  Sic 
oratorum  licentia  Cinciam  rogationem,  candidatorum  am- 
bitus lulias  leges,  magistratuum  avaritia  Calpumia  scita 
pepererunt ;  nam  culpa  quam  poena  tempore  prior,  emen- 
dari  quam  peccare  posterius  est.  ^^^  ^^^^^  ^y  20 


[5] 


HISTORY  OF  THE  ROMAN  COMMONWEALTH 

TT  ITl^l^l^^  Romam  a  principio  reges  habuere ;  liber- 
tatem  et  consulatum  L.  Brutus  instituit.  Dicta- 
Vi=i/  turae  ad  tempus  sumebantur ;  neque  decemviralis 
potestas  ultra  bicnnium,  neque  tribunorum  militum  con- 
sulare  ius  diu  valuit.  Non  Cinnae,  non  Sullae  longa 
dominatio,  et  Pompei  Crassique  potentia  cito  in  Caesarem, 
I.epidi  atque  Antonii  arma  in  Augustum  cessere,  qui  cuncta 
discordiis  civilibus  fessa  nomine  principis  sub  imperium 


CICERO'S  IDEAL  CONSTITUTION 

USTA  imperia  sunto,  isque  cives  modeste  ac  sine  re- 
cusatione  parento :    magistratus  ncc  oboedientem  et 

,  noxium  civcm  multa,  vinculis  verberibusve  coherceto, 
ni  par  maiorve  potestas  populusve  prohibessit,  ad  quos 
provocatio  esto.  Cum  magistratus  iudicassit  inrogassitve, 
per  populum  multae  poenae  certatio  esto.  Militiae  ab  eo 
qui  imperabit  provocatio  ne  esto,  quodque  is  qui  bellum 
gcret,  imperassit,  ius  ratumque  esto. 

Minores  magistratus  partiti  iuris  ploeres  im  ploera  sunto. 
Militiae,  quibus  iussi  erunt,  imperanto  eorumque  tribuni 
sunto :  domi  pecuniam  publicam  custodiunto,  vincula  son- 
tium  servanto,  capitalia  vindicanto,  aes  argentum  aurumve 
publice  signanto,  litis  contractas  iudicanto,  quodcumque 
senatus  creverit  agunto. 

Suntoque  aediles  curatores  urbis  annonae  ludorumque 
sollemnium,  oUisque  ad  honoris  amplioris  gradum  is  primus 
ascensus  esto. 

[6] 


Censores  populi  aevitates,  suboles,  familias  pecuniasque 
censento,  urbis  tecta  templa,  vias  aquas,  aerarium  vecti- 
galia  tuento,  populique  partis  in  tribus  discribunto,  exin 
pecunias,  aevitates,  ordines  partiunto,  equitum  peditumque 
prolem  describunto,  caelibes  esse  prohibento,  mores  populi 
regunto,  probrum  in  senatu  ne  relinquunto  :  bini  sunto, 
magistratum  quinquennium  habento  (reliqui  magistratus 
annui  sunto)  eaque  potestas  semper  esto. 

luris  disceptator,  qui  privata  iudicet  iudicarive  iubeat, 
praetor  esto  :  is  iuris  civilis  custos  esto  :  huic  potestate  pari 
quotcumque  senatus  creverit  populusve  iusserit,  tot  sunto. 

Regio  imperio  duo  sunto,  iique  praeeundo,  iudicando, 
consulendo  praetores,  indices,  consules  appellamino  :  mili- 
tiae  summum  ius  habento,  nemini  parento :  ollis  salus 
populi  suprema  lex  esto. 

Eumdem  magistratum,  ni  interfuerint  decern  anni,  ne 
quis  capito  :  aevitatem  annali  lege  servanto. 

Ast  quando  duellum  gravius,  discordiae  civium  escunt, 
oenus  ne  amplius  sex  menses,  si  senatus  creverit,  idem 
iuris  quod  duo  consules  teneto,  isque  ave  sinistra  dictus 
populi  magister  esto  :  equitatumque  qui  regat  habeto  pari 
iure  cum  eo,  quicumque  erit  iuris  disceptator. 

Ast  quando  consules  magisterve  populi  nee  escunt,  re- 
liqui magistratus  ne  sunto  :  auspicia  patrum  sunto,  ollique 
ec  se  produnto,  qui  comitiatu  creare  consules  rite  possiet. 

Imperia,  potestates,  legationes,  cum  senatus  creverit 
populusve  iusserit,  ex  urbe  exeunto,  duella  iusta  iuste  ge- 
runto,  sociis  parcunto,  se  et  suos  continento,  populi  sui 
gloriam  augento,  domum  cum  laude  redeunto. 

Rei  suae  ergo  ne  quis  legatus  esto. 

Plebes  quos  pro  se  contra  vim  auxilii  ergo  decem  creas- 
sit,  ei  tribuni  eius  sunto,  quodque  ii  prohibessint  quodque 

[7] 


plebem  rogassint,  ratum  esto :  sanctiquc  sunto  neve  plebem 
orbam  tribunis  relinquunto. 

Omnes  magistratus  auspicium  iudiciumque  habento,  ex- 
que  is  senatus  esto  :  eius  decreta  rata  sunto.  Ast  potestas 
par  maiorve  prohibessit,  perscripta  servanto. 

Is  ordo  vitio  vacato,  ceteris  specimen  esto. 

Creatio  magistratuum,  indicia  populi,  iussa  vetita  cum 
suffragio  cosciscentur,  optumatibus  nota,  plebi  libera  sunto. 

Ast  quid  erit  quod  extra  magistratus  coerari  oesus  sit, 
qui  coercet  populus  creato  eique  ius  coerandi  dato. 

Cum  populo  patribusque  agendi  ius  esto  consuli,  prae- 
tori,  magistro  populi  equitumque,  eique  quem  patres  pro- 
dunt  consulum  rogandorum  ergo  ;  tribunisque  quos  sibi 
plebes  creassit  ius  esto  cum  patribus  agendi :  idem  ad 
plebem  quod  oesus  erit  ferunto. 

Quae  cum  populo  quaeque  in  patribus  agentur,  modica 
sunto. 

Senatori  qui  nee  aderit  aut  causa  aut  culpa  esto :  loco 
senator  et  modo  orato,  causas  populi  teneto. 

Vis  in  populo  abesto.  Par  maiorve  potestas  plus  valeto. 
Ast  quid  turbassitur  in  agendo,  fraus  actoris  esto.  Inter- 
cessor rei  malae  salutaris  civis  esto. 

Qui  agent,  auspicia  servanto,  auguri  publico  parento, 
promulgata,  proposita,  in  aerario  cognita  agunto,  nee  plus 
quam  de  singulis  rebus  semul  consulunto,  rem  populum 
docento,  doceri  a  magistratibus  privatisque  patiunto. 

Privilegia  ne  inroganto :  de  capite  civis  nisi  per  maxi- 
mum comitiatum  ollosque  quos  censores  in  partibus  populi 
locassint,  ne  ferunto. 

Donum  ne  capiunto  neve  danto  neve  petenda  neve  ge- 
renda  neve  gesta  potestate.  Quod  quis  earum  rerum  mi- 
grassit,  noxiae  poena  par  esto. 

[8] 


Censores  fidem  legum  custodiunto :  privati  ad  eos  acta 
referunto  nee  eo  magis  lege  liberi  sunto. 

Lex  recitata  est :  discedere  et  tabellam  iubebo  dari. 

Cic.  de  Legg.  Ill,  6-11 

VARIOUS  DEFINITIONS  OF  LEX 

QUID  ?  C.  Cassius,  pari  magnitudine  animi  et 
consilii  praeditus,  nonne  eo  ex  Italia  consilio 
^  profectus  est,  ut  prohiberet  Syria  Dolabellam  ? 
Qua  lege  ?  quo  iure  ?  Eo,  quod  luppiter  ipse  sanxit,  ut 
omnia,  quae  rei  publicae  salutaria  essent,  legitima  et  iusta 
haberentur.  Est  enim  lex  nihil  aliud  nisi  recta  et  a  numine 
deorum  tracta  ratio,  imperans  honesta,  prohibens  contraria. 

Cic.  Phil.  XI,  28 

Igitur  doctissimis  viris  proficisci  placuit  a  lege,  baud 
scio  an  recte,  si  modo,  ut  idem  definiunt,  lex  est  ratio 
summa,  insita  natura,  quae  iubet  ea  quae  facienda  sunt, 
prohibetque  contraria  :  eadem  ratio  cum  est  in  hominis 
mente  confirmata  et  perfecta,  lex  est.  Itaque  arbitrantur 
prudentiam  esse  legem,  cuius  ea  vis  sit,  ut  recte  facere 
iubeat,  vetet  delinquere.  .  .  .  Sed  quoniam  in  popular! 
ratione  omnis  nostra  versatur  oratio,  populariter  interdum 
loqui  necesse  erit  et  appellare  eam  legem,  quae  scripta 
sancit  quod  volt  aut  iubendo  aut  prohibendo,  ut  volgus 
appellat ;  constituendi  vero  iuris  ab  ilia  summa  lege  capi- 
amus  exordium,  quae  saeclis  omnibus  ante  nata  est  quam 
scripta  lex  ulla  aut  quam  omnino  civitas  constituta. 

Cic.  de  Legg.  I,  18-19 
[9] 


QUID  SIT  ROGATIO,  QUID  LEX,  QUID  PLEBIS 

SCITUM,  QUID   PRIVILEGIUM;    ET  QUANTUM 

ISTA  OMNIA  DIFFERANT 

QUAERI  audio  quid  "lex"  sit,  quid  "plebis  scitum," 
I  quid  "rogatio,"  quid  "  privilegium."  Ateius  Ca- 
^  pito,  publici  privatique  iuris  peritissimus,  quid 
"lex"  esset  hisce  verbis  definivit :  Lex,  inquit,  est  gene- 
rale  iussum  populi  aut  plebis,  rogante  magistratu.  Ea  defi- 
nitio  si  probe  facta  est,  neque  de  imperio  Cn.  Pompei 
neque  de  reditu  M.  Ciceronis  neque  de  caede  P.  Clodi 
quaestio  neque  alia  id  genus  populi  plebisve  iussa  "  leges  " 
vocari  possunt.  Non  sunt  enim  generalia  iussa  neque  de 
universis  civibus,  sed  de  singulis  concepta;  quocirca  "privi- 
legia"  potius  vocari  debent,  quia  veteres  "'  priva  "  dixerunt, 
quae  nos  "  singula  "  dicimus.    Quo  verbo  Lucilius  in  primo 

satirarum  libro  usus  est : 

Abdomina  thynni 
advenientibus  priva  dabo  cephalaeaquc  acarnae. 

'"  Plebem  "  autem  Capito  in  eadem  definitione  seorsum 
a  populo  divisit,  quoniam  in  populo  omnis  pars  civitatis 
omnesque  eius  ordines  contineantur,  "plcbes"  vero  ea 
dicatur,  in  qua  gentes  civium  patriciae  non  insunt.  "  Plebis 
scitum  "  igitur  est,  secundum  eum  Capitonem,  lex  quam 
plebes,  non  populus,  accipit.  Sed  totius  huius  rei  iurisque, 
sive  cum  populus  sive  cum  plebes  rogatur,  sive  quod  ad 
singulos  sive  quod  ad  universes  pertinet,  caput  ipsum  et 
origo  et  quasi  frons  "  rogatio  "  est.  Ista  enim  omnia  voca- 
bula  censentur  continenturque  '"  rogationis "  principali 
genere  et  nomine  :  nam,  ni  populus  aut  plebs  rogetur, 
nullum  plebis  aut  populi  iussum  fieri  potest. 

[lo] 


Sed  quamquam  hacc  ita  sunt,  in  veteribus  tamen  scrip- 
tis  non  magnam  vocabulorum  istorum  differentiam  esse 
animadvertimus.  Nam  et  "  plebis  scita  "  et  "  privilegia  " 
translaticio  nomine  "  legis  "  appellaverunt  eademque  omnia 
confuso  et  indistincto  vocabulo  "  rogationes "  dixerunt, 
Sallustius  quoque,  proprietatum  in  verbis  retentissimus, 
consuetudini  concessit,  et  privilegium  quod  de  Cn.  Pompei 
reditu  ferebatur,  "  legem  "  appellavit.  Verba  ex  secunda 
eius  historia  haec  sunt :  nam  illam  Sullam  consulem  de 
reditu  eius  legem  ferentem  ex  composito  tr.  pi.  C.  Heren- 
nius  prohibuerat.  ^^^_  ^^^^^  X,  20 

DE  lURE  CIVILI  ET  NATURALI 

MNES  populi  qui  legibus  et  moribus  reguntur  par- 
ti m  suo  proprio,  partim  communi  omnium  homi- 
num  iure  utuntur  :  nam  quod  quisque  populus  ipse 
sibi  ius  constituit,  id  ipsius  proprium  est  vocaturque  ius 
civile,  quasi  ius  proprium  civitatis  ;  quod  vero  naturalis 
ratio  inter  omnes  homines  constituit,  id  apud  omnes  popu- 
los  peraeque  custoditur  vocaturque  ius  gentium,  quasi  quo 
iure  omnes  gentes  utuntur.  Populus  itaque  Romanus  par- 
tim suo  proprio,  partim  communi  omnium  hominum  iure 
utitur.    Quae  singula  qualia  sint,  suis  locis  proponemus. 

Constat  autem  ius  civile  populi  Romani  ex  legibus,  ple- 
biscitis,  senatus  consultis,  constitutionibus  principum,  edic- 
tis  eorum  qui  ius  edicendi  habent,  responsis  pnidentium. 
Lex  est,  quod  populus  iubet  atque  constituit.  Plebiscitum 
est,  quod  plebs  iubet  atque  constituit.  Plebs  autem  a  populo 
60  distat,  quod  populi  appellatione  universi  cives  signifi- 
cantur,  connumeratis  etiam  patriciis  ;  plebis  autem  appella- 
tione sine  patriciis  ceteri  cives  significantur ;    unde  olim 


patricii  dicebant  plebiscitis  se  non  teneri,  quia  sine  aucto- 
ritate  eorum  facta  essent ;  sed  postea  lex  Hortensia  lata 
est,  qua  cautum  est  ut  plebiscita  universum  populum 
tenerent :  itaque  eo  modo  legibus  exaequata  sunt.  Sena- 
tus  consultum  est,  quod  senatus  iubet  atque  constituit; 
idque  legis  vicem  optinet,  quamvis  fuerit  quacsitum.  Con- 
stitutio  principis  est,  quod  imperator  decreto  vel  edicto 
vel  epistula  constituit.  Nee  umquam  dubitatum  est  quin 
id  legis  vicem  optineat,  cum  ipse  imperator  per  legem 
imperium  accipiat.  Edicta  sunt  praecepta  eorum  qui  ius 
edicendi  habent.  Ius  autem  edicendi  habent  magistratus 
populi  Romani.  Sed  amplissimum  ius  est  in  edictis  duo- 
rum  praetorum,  urbani  et  peregrini,  quorum  in  provinciis 
iurisdictionem  praesides  earum  habent ;  item  in  edicto 
aedilium  curulium,  quorum  iurisdictionem  in  provinciis 
populi  Romani  quaestores  habent ;  nam  in  provincias 
Caesaris  omnino  quaestores  non  mittuntur,  et  ob  id  hoc 
edictum  in  his  provinciis  non  proponitur.  Responsa  pru- 
dentium  sunt  sententiae  et  opiniones  eorum  quibus  per- 
missum  est  iura  condere.  Quorum  omnium  si  in  unum 
sententiae  concurrunt,  id  quod  ita  sentiunt  legis  vicem 
optinet ;  si  vero  dissentiunt,  iudici  licet  quam  velit  senten- 
tiam  sequi ;  idque  rescripto  divi  Hadriani  significatur. 

DE  lURIS  UIVISIONE 

Omne  autem  ius  quo  utimur  vel  ad  personas  pertinet, 
vel  ad  res,  vel  ad  actiones.    Et  prius  videamus  de  personis. 

DE  CONDICIONE  HOMINUM 

Et  quidem  summa  divisio  de  iure  personarum  haec  est, 
quod  omnes  homines  aut  liberi  sunt  aut  servi.  Rursus  li- 
berorum  hominum  alii  ingenui  sunt,  alii  libertini.    Ingenui 

[12] 


sunt,  qui  liberi  nati  sunt ;  libertini,  qui  ex  iusta  servitute 
manumissi  sunt.  Rursus  libertinorum  tria  sunt  genera : 
nam  aut  cives  Romani  aut  Latini  aut  dediticiorum  numero 
sunt.  De  quibus  singulis  dispiciamus  ;  ac  prius  de  dediticiis. 

DE  DEDITICIIS  VEL  LEGE  AELIA  SENTIA 

Lege  itaque  Aelia  Sentia  (4  a.d.)  cavetur  ut  qui  servi  a 
dominis  poenae  nomine  vincti  sint,  quibusve  stigmata  in- 
scripta  sint,  deve  quibus  ob  noxam  quaestio  tormentis  ha- 
bita  sit,  et  in  ea  noxa  fuisse  convicti  sint,  quive  aut  ferro 
aut  cum  bestiis  depugnarent,  traditi  sint,  inve  ludum  cus- 
todiamve  coniecti  fuerint,  et  postea  vel  ab  eodem  domino 
vel  ab  alio  manumissi,  eiusdem  condicionis  liberi  fiant,  cuius 
condicionis  sunt  peregrini  dediticii. 

DE  PEREGRINIS  DEDITICIIS 

Vocantur  autem  peregrini  dediticii  hi  qui  quondam  ad- 
versus  populum  Romanum  armis  susceptis  pugnaverunt  et 
deinde  victi  se  dediderunt.  Huius  ergo  turpitudinis  servos 
quocumque  modo  et  cuiuscumque  aetatis  manumissos,  etsi 
pleno  iure  dominorum  fuerint,  numquam  aut  cives  Romanos 
aut  Latinos  fieri  dicemus,  sed  omnimodo  dediticiorum 
numero  constitui  intellegemus. 

Si  vero  in  nulla  tali  turpitudine  sit  servus,  manumissum 
modo  civem  Romanum,  modo  Latinum  fieri  dicemus.  Nam 
in  cuius  persona  tria  haec  concurrunt,  ut  maior  sit  annorum 
triginta,  et  ex  iure  Ouiritium  domini,  et  iusta  ac  legitima 
manumissione  liberetur,  id  est  vindicta  aut  censu  aut  tes- 
tamento,  is  civis  Romanus  fit ;  sin  vero  aliquid  eorum 
deerit,  Latinus  erit.  ^^^^^^  ^^^^^.^  ^^  ^_^^ 

[  ^3  ] 


METHOD  OF  FREEING  FROM  THE  PATRIA 

POTESTAS 

MNES  igitur  liberorum  personae,  sive  masculini 
sive  feminini  sexus,  quae  in  potestate  parentis  sunt, 
mancipari  ab  hoc  eodem  modo  possunt  quo  etiam 
servi  mancipari  possunt.  Idem  iuris  est  in  earum  personis, 
quae  in  manu  sunt :  nam  feminae  a  coemptionatoribus  eo- 
dem modo  possunt  mancipari  quo  liberi  a  parente  possunt, 
in  tantum  quidem,  ut  quamvis  ea  sola  apud  coemptiona- 
torem  filiae  loco  sit  quae  ei  nupta  sit,  tamen  nihilo  minus 
etiam  quae  ei  nupta  non  sit  nee  ob  id  filiae  loco  sit,  ab  eo 
mancipari  possit.  Sed  plerumque  solum  et  a  parentibus  et  a 
coemptionatoribus  mancipantur,  cum  velint  parentes  coemp- 
tionatoresque  e  suo  iure  eas  personas  dimittere,  sicut  inferius 
evidentius  apparebit.  Est  autem  mancipatio,  ut  supra  quo- 
que  diximus,  imaginaria  quacdam  venditio  :  quod  et  ipsum 
ius  proprium  civium  Romanorum  est ;  eaque  res  ita  agitur  : 
adhibitis  non  minus  quam  quinque  testibus  civibus  Romanis 
puberibus,  et  praeterea  alio  eiusdem  condicionis  qui  libram 
aeneam  teneat,  qui  appellatur  libripcns,  is  qui  mancipio 
accipit,  aes  tenens  ita  dicit :  "  I  Tunc  ego  hominem  ex  iure 
Ouiritium  mcum  esse  aio  isque  mihi  emptus  esto  hoc  acre 
aeneaque  libra  "  ;  deinde  acre  percutit  libram  idque  aes  dat 
ei  a  quo  mancipio  accipit,  quasi  pretii  loco.  Eo  modo  et 
serviles  et  liberae  personae  mancipantur. 

Praeterea  exeunt  liberi  virilis  sexus  de  parentis  potestate, 
si  flamincs  Diales  inaugurentur,  et  feminini  sexus,  si  vir- 
gines  Vestalcs  capiantur,  Olim  quidem,  quo  tempore  popu- 
lus  Romanus  in  Latinas  regiones  colonias  deducebat,  et  qui 
iussu  parentis  in  coloniam  Latinam  nomen  dedissent,  desi- 
nebant  in  potestate  parentis  esse,  quia  efficerentur  alterius 


civitatis  cives.  Praeterea  emancipatione  desinunt  liberi  in 
potestate  parentium  esse.  Sed  filius  quidem  tribus  manci- 
pationibus,  ceteri  vero  liberi,  sive  masculini  sexus  sive 
feminini,  una  mancipatione  exeunt  de  parentium  potestate  : 
lex  enim  XII  tabularum  tantum  in  persona  filii  de  tribus 
mancipationibus  loquitur  his  verbis  :  "Si  pater  ter  filium 
venum  duit,  filius  a  patre  liber  esto."  Eaque  res  ita  agitur  : 
mancipat  pater  filium  alicui ;  is  eum  vindicta  manumittit : 
eo  facto  revertitur  in  potestatem  patris ;  is  eum  iterum 
mancipat  vel  eidem  vel  alii  (sed  in  usu  est,  eidem  manci- 
pari)  isque  eum  postea  similiter  vindicta  manumittit,  quo 
facto  cum  rursus  in  potestatem  patris  fuerit  reversus,  tertio 
pater  eum  mancipat  vel  eidem  vel  alii  (sed  hoc  in  usu  est,  ut 
eidem  mancipetur)  eaque  mancipatione  desinit  in  potestate 
patris  esse,  etiamsi  nondum  manumissus  sit,  sed  adhuc  in 
causa  mancipii.  ^^^^^^  j^^^^.^  j^  ^  ^ 7_i .o ;  1 30-1 32 

QUID  SIT  MUNICIPIUM  ET  QUID  A  COLONIA 

DIFFERAT 

MUNICIPES"  et  ""municipia"  verba  sunt  dictu 
facilia  et  usu  obvia,  et  neutiquam  reperias  qui 
haec  dicit,  quin  scire  se  plane  putet  quid  dicat. 
Sed  profecto  aliud  est,  atque  aliter  dicitur.  Ouotus  enim 
fere  nostrum  est,  qui,  cum  ex  colonia  populi  Romani  sit, 
non  se  "municipem"  esse  et  populares  suos  "municipes" 
esse  dicat,  quod  est  a  ratione  et  a  veritate  longe  aversum  ? 
Sic  adeo  et  "  municipia  "  quid  et  quo  lure  sint  quantumque 
a  "colonia"  differant  ignoramus,  existimamusque  meliore 
condicione  esse  "  colonias  "  quam  "  municipia." 

De    cuius  opinationis  tam    promiscae  erroribus    divus 
Hadrianus,  in  oratione  quam  de  Italicensibus,  unde  ipse 

[15] 


ortus  fuit,  in  senatu  habuit,  peritissime  dissemit,  mirarique 
se  ostendit  quod  et  ipsi  Italicenscs  et  quaedam  item  alia 
municipia  antiqua,  in  quibus  Uticenses  nominat,  cum  suis 
moribus  legibusque  uti  possent,  in  ius  coloniarum  mutari 
gestiverint.  Praenestinos  autem  refert  maximo  opere  a 
Tiberio  imperatore  petisse  orasseque  ut  ex  colonia  in 
municipii  statum  redigerentur,  idque  illis  Tiberium  pro 
ferenda  gratia  tribuisse,  quod  in  eorum  finibus  sub  ipso 
oppido  ex  capitali  morbo  revaluisset. 

"  Municipes  "  ergo  sunt  cives  Romani  ex  municipiis, 
legibus  suis  et  suo  iure  utentes,  muneris  tantum  cum 
populo  Romano  honorari  participes,  a  quo  munere  capes- 
sendo  appellati  videntur,  nullis  aliis  necessitatibus  neque 
ulla  populi  Romani  lege  adstricti,  nisi  in  quam  populus 
eorum  fundus  factus  est.  Primos  autem  municipes  sine 
suffragii  iure  Caerites  esse  factos  accepimus,  concessumque 
illis  ut  civitatis  Romanae  honorem  quidem  caperent,  sed 
negotiis  tamen  atque  oneribus  vacarent  pro  sacris  bello 
Gallico  receptis  custoditisque,  Hinc  "  tabulae  Caerites  " 
appellatae  versa  vice,  in  quas  censores  referri  iubebant 
quos  notae  causa  suffragiis  privabant. 

Sed  "coloniarum"  alia  necessitudo  est;  non  enim  veni- 
unt  extrinsecus  in  civitatem  nee  suis  radicibus  nituntur,  sed 
ex  civitate  quasi  propagatae  sunt  et  iura  institutaque  omnia 
populi  Romani,  non  sui  arbitrii,  habent.  Quae  tamen  con- 
dicio,  cum  sit  magis  obnoxia  et  minus  libera,  potior  tamen 
et  praestabilior  existimatur  propter  amplitudinem  maiesta- 
temque  populi  Romani,  cuius  istae  coloniae  quasi  effigies 
parvae  simulacraque  esse  quaedam  videntur,  et  simul  quia 
obscura  oblitterataque  sunt  municipiorum  iura,  quibus  uti 
iam  per  innotitiam  non  qucunt.  .        cell  XVI   i'^ 

[i6] 


MAGISTRATUS  MAIORES  ET  MINORES 

N  EDICTO  consulum,  quo  edicunt  quis  dies  comitiis 
centuriatis  futurus  sit,  scriptum  ex  vetere  forma  per- 
JX  petua :  ne  quis  magistratus  minor  de  caelo  servasse 
velit.  Ouaeri  igitur  solet,  qui  sint  magistratus  minores. 
Super  hac  re  meis  verbis  nil  opus  fuit,  quoniam  liber 
M.  Messalae  auguris  de  auspiciis  primus,  cum  hoc  scri- 
beremus,  forte  adfuit.  Propterea  ex  eo  libro  verba  ipsius 
Messalae  subscripsimus :  Patriciorum  auspicia  in  duas 
sunt  divisa  potestates.  Maxima  sunt  consulum,  praeto- 
nim,  censorum.  Neque  tamen  eorum  omnium  inter  se 
eadem  aut  eiusdem  potestatis,  ideo  quod  conlegae  non 
sunt  censores  consulum  aut  praetorum,  praetores  consu- 
lum sunt.  Ideo  neque  consules  aut  praetores  censoribus 
neque  censores  consulibus  aut  praetoribus  turbant  aut 
retinent  auspicia ;  at  censores  inter  se,  rursus  praetores 
consulesque  inter  se  et  vitiant  et  optinent.  Praetor,  etsi 
conlega  consulis  est,  neque  praetorem  neque  consulem 
iure  rogare  potest,  ut  quidem  nos  a  superioribus  accepi- 
mus  aut  ante  haec  tempora  servatum  est  et  ut  in  commen- 
tario  tertio  decimo  C.  Tuditani  patet,  quia  imperium  minus 
praetor,  mains  habet  consul,  et  a  minore  imperio  mains  aut 
maior  a  minore  conlega  rogari  iure  non  potest.  Nos  his 
temporibus  praetore  praetores  creante  veterum  auctoritatem 
sumus  secuti  neque  his  comitiis  in  auspicio  fuimus.  Cen- 
sores aeque  non  eodem  rogantur  auspicio  atque  consules 
et  praetores.  Reliquorum  magistratuum  minora  sunt  au- 
spicia. Ideo  illi  "minores,"  hi  "maiores"  magistratus 
appellantur.  Tvlinoribus  creatis  magistratibus  tributis  comi- 
tiis magistratus,  sed  iustus  curiata  datur  lege ;  maiores 
centuriatis  comitiis  fiunt. 


Ex  his  omnibus  verbis  Messalac  manifestum  fit,  et  qui 

sint  magistratus    minores  et   quam  ob   rem   "  minores " 

appellentur.     Sed    et   conlegam   esse   praetorem   consuli 

docet,  quod  eodem  auspicio  creantur.    Maiora  autem  di- 

cuntur  auspicia  habere,  quia  eorum  auspicia  magis  rata 

sunt  quam  aliorum.  ,        „         v„t 

^  AuL.  Gell.  XIII,  15 

TERMS  OF  OFFICE  HOLDING 

SDEM   consuhbus   P,  Dolabella  censuit  spectaculum 

gladiatorum  per  omnes  annos  celebrandum   pecunia 

eorum  qui  quaesturam  adipiscerentur,    Apud  maiores 

virtutis  id  praemium  fuerat,  cunctisque  civium,  si  bonis 

artibus  fiderent,  Hcitum  petere  magistratus ;   ac  ne  aetas 

quidem  distinguebatur,  quin  prima  iuventa  consulatum  et 

dictaturas  inirent.    Sed  quaestores  regibus  etiam  tum  im- 

perantibus  instituti  sunt,  quod  lex  curiata  ostendit  ab  L. 

Bruto  repetita.    Mansitque  consuhbus  potestas  dehgendi, 

donee  eum  quoque  honorem  populus  mandaret.    Creatique 

primum  Valerius  Potitus  et  Aemilius  Mamercus  sexagen- 

simo  tertio  anno  post  Tarquinios  exactos,  ut  rem  militarem 

comitarentur,    Dein  gliscentibus  negotiis  duo  additi,  qui 

Romae  curarent:    mox  duplicatus  numerus,   stipendiaria 

iam  Italia  et  accedentibus  provinciarum  vectigalibus  :  post 

lege   Sullae  viginti  creati  supplendo  senatui,  cui  iudicia 

tradiderat.    Et  quamquam  equites  iudicia  reciperavissent, 

quaestura  tamen  ex  dignitate  candidatorum  aut  facilitate 

tribuentium  gratuito  concedebatur,  donee  sententia  Dola- 

bellae  velut  venundaretur.  „       a       vj 

Tag.  Ann.  XI,  22  (47  a.d.) 


[18] 


CURSUS  HONORUM 

^ERENDORUM  honorum  non  promiscua  facultas 
est,  sed  ordo  certus  huic  rei  adhibitus  est.  Nam 
neque  prius  maiorem  magistratum  quisquam,  nisi 

minorem  susceperit,  gerere  potest,  neque  ab  omni  aetate, 

neque  continuare  quisque  honores  potest. 

Digest,  so,  4,  14,  5 

Ouaestura  primus  gradus  honoris. 

Cic.  in  Verrem,  I,  1 1 

Honorum  populi  finis  est  consulatus,  quern  magistratum 

iam  octingenti  fere  consecuti  sunt.        <-      ^      d/      •    /- 
°  Cic.  pro  Plancto,  60 

Magnum  ingenium  L.  Luculli  magnumque  optimarum 
artium  studium,  turn  omnis  liberalis  et  digna  homine  nobili 
ab  eo  percepta  doctrina,  quibus  temporibus  florere  in  foro 
maxume  potuit,  caruit  omnino  rebus  urbanis.  Ut  enim 
admodum  adulescens  cum  fratre  pari  pietate  et  industria 
praedito  paternas  inimicitias  magna  cum  gloria  est  perse- 
cutus,  in  Asiam  quaestor  profectus,  ibi  per  multos  annos 
admirabili  quadam  laude  provinciae  praefuit ;  deinde  ab- 
sens  factus  aedilis,  continuo  praetor — licebat  enim  celerius 
legis  praemio  —  post  in  Africam,  inde  ad  consulatum  ; 
quern  ita  gessit  ut  diligentiam  admirarentur  omnes,  inge- 
nium agnoscerent.  ^      a    ^  t,  •     tt 

^  Cic  Acad.  Prior.  II,  i 

Magistratus  et  maturius  incohavit  et  paene  iunctim 
percucurrit,  quaesturam,  praeturam,  consulatum. 

Suet.  Tib.  g 

[X9] 


Primum  stipendium  meruit  annorum  decern  septemque. 
Q.  Fabio  M.  Claudio  consulibus  tribunus  militum  in  Sicilia 
fuit.  Inde  ut  rediit,  castra  secutus  est  C.  Claudi  Neronis, 
magnique  opera  eius  existimata  est  in  proelio  apud  Senam, 
quo  cecidit  Hasdrubal,  f rater  Hannibalis,  Quaestor  obtigit 
P.  Africano  consuli,  cum  quo  non  pro  sortis  necessitudine 
vixit.  Namque  ab  eo  perpetua  dissensit  vita.  Aedilis  ple- 
bei  f actus  est  cum  C.  Helvio,  Praetor  provinciam  obtinuit 
Sardiniam,  ex  qua  quaestor  superiore  tempore  ex  Africa 
decedens  O.  Ennium  poetam  deduxerat,  quod  non  minoris 
aestimamus  quam  quemlibet  amplissimum  Sardiniensem 
triumphum. 

Consulatum  gessit  cum  L,  Valerio  Flacco.  Sorte  provin- 
ciam nactus  Hispaniam  citeriorem  ex  ea  triumphum  de- 

P  '  Nepos,  Cato^  I 

LEGES  ANNALES 

^^^^^^'^'^^UID  est  enim,  patres  conscripti,  cur  eum  non 
quam  primum  amplissimos  honores  capere  cupi- 
amus  ?  Legibus  enim  annalibus  cum  grandi- 
orem  aetatem  ad  consulatum  constituebant,  adulescentiae 
temeritatem  verebantur  :  C.  Caesar  ineunte  aetate  docuit 
ab  excellenti  eximiaque  virtute  progressum  aetatis  exspec- 
tari  non  oportere.  Itaque  maiores  nostri,  veteres  illi,  ad- 
modum  antiqui,  leges  annalis  non  habebant,  quas  multis 
post  annis  attulit  ambitio,  ut  gradus  essent  petitionis  inter 
aequalis.  Ita  saepc  magna  indoles  virtutis,  prius  quam  rei 
publicae  prodesse  potuisset,  exstincta  est.  At  vero  apud  an- 
tiquos  Rulli,  Decii,  Corvini  multique  alii,  recentiore  autem 
memoria  superior  Africanus,  T.  Flamininus  admodum  adu- 
lescentes  consules  facti  tantas  res  gesserunt,  ut  populi 
Romani  imperium  auxerint,  nomen  ornarint. 

[20] 


Quid  ?  Macedo  Alexander,  cum  ab  ineunte  aetate  res 
maximas  gerere  coepisset,  nonne  tertio  et  tricesimo  anno 
mortem  obiit  ?  quae  est  aetas  nostris  legibus  decem  annis 
minor  quam  consularis.  p      „ ,  .,  y 

ludices  a  tricensimo  aetatis  anno  adlegit,  id  est  quin- 
quennio  maturius  quam  solebant.  g^^^^  ^^^^  ^^^  ^ 

Quid  tam  singulare  quam  ut  ex  senatus  consulto  legibus 
solutus  consul  ante  fieret  quam  ullum  alium  magistratum 
per  leges  capere  licuisset  ?    (Pompey  aged  35) 

Cic.  de  hnperio  Pomp.  62 

Eo  anno  (180  b.c.)  rogatio  primum  lata  est  ab  L.  Villio 
tribuno  plebis,  quot  annos  nati  quemque  magistratum  pete- 
rent  caperentque.  Inde  cognomen  familiae  inditum,  ut 
Annales  appellarentur.  Livy,  XXXX,  44 

CICERO'S  CANDIDACY  FOR  THE  CONSULSHIP 

(65  B.C.) 

CICERO  ATTICO  SAL. 

TpNNETITIONIS  nostrae,  quam  tibi  summae  curae 
-^  esse  scio,  huius  modi  ratio  est  quod  adhuc  coniec- 
J_L  tura  provider!  possit.  Prensat  unus  P.  Galba.  Sine 
fuco  ac  fallaciis  more  maiorum  negatur.  Ut  opinio  est  ho- 
minum,  non  aliena  rationi  nostrae  fuit  illius  haec  prae- 
propera  prensatio.  Nam  illi  ita  negant  vulgo  ut  mihi  se 
debere  dicant.  Ita  quiddam  spero  nobis  profici,  cum  hoc 
percrebrescit,  plurimos  nostros  amicos  inveniri.  Nos  autem 
initium  prensandi  facere  cogitaramus  eo  ipso  tempore  quo 
tuum  puerum  cum  his  litteris  proficisci  Cincius  dicebat,  in 

[21] 


campo  comitiis  tribuniciis  a.  d.  XVI  Kalcnd.  Sextilis.  Com^ 
petitores  qui  certi  esse  videantur,  Galba  et  Antonius  et 
Q.  Cornificius.  Puto  te  in  hoc  aut  risisse  aut  ingemuisse. 
Ut  frontem  ferias,  sunt  qui  etiam  Caesonium  putent,  Aqui- 
lium  non  arbitrabamur,  qui  dencgavit  et  iuravit  morbum  et 
illud  suum  regnum  iudiciale  opposuit.  Catilina,  si  iudica- 
tum  crit  meridie  non  lucere,  certus  erit  competitor.  De 
Aufidio  et  de  Palicano  non  puto  te  exspectare  dum  scribam. 
De  iis  qui  nunc  petunt  Caesar  certus  putatur.  Thermus 
cum  Silano  contendere  existimatur ;  qui  sic  inopes  et  ab 
amicis  et  existimatione  sunt  ut  mihi  videatur  non  esse 
ciBvvarov  Curium  obducere.  Sed  hoc  praeter  me  nemini 
videtur.  Nostris  rationibus  maxime  conducere  videtur 
Thermum  fieri  cum  Caesare.  Nemo  est  enim  ex  iis  qui 
nunc  petunt  qui,  si  in  nostrum  annum  reciderit,  firmior 
candidatus  fore  videatur,  propterea  quod  curator  est  viae 
Flaminiae  f  que  cum  erit  absoluta  sane  facile  eum  Hbenter 
nunc  ceteri  consul!  acciderim.f  Pctitorum  haec  est  adhuc 
informata  cogitatio.  Nos  in  omni  munere  candidatorio 
fungendo  summam  adhibebimus  diligentiam  ct  fortasse, 
quoniam  videtur  in  suffrages  multum  posse  Gallia,  cum 
Romae  a  iudiciis  forum  refrixerit,  excurremus  mense  Sep- 
tembri  legati  ad  Pisonem  ut  lanuario  revertamur.  Cum 
perspexero  voluntates  nobilium,  scribam  ad  te.  Cetera 
spero  prolixa  esse  his  dumtaxat  urbanis  competitoribus. 
1 11am  manum  tu  mihi  cura  ut  praestes,  quoniam  propius 
abes,  Pompei,  nostri  amici.  Nega  me  ei  iratum  fore  si  ad 
mea  comitia  non  venerit.   Atque  haec  huius  modi  sunt. 

Sed  est  quod  abs  te  mihi  ignosci  pervelim.  Caecilius, 
avunculus  tuus,  a  P.  Vario  cum  magna  pecunia  fraudare- 
tur,  agere  coepit  cum  eius  fratre  A.  Caninio  Satyro  de  iis 
rebus  quas  eum  dolo  malo  mancipio  accepisse  de  Vario 

[22] 


diceret.  Una  agebant  ceteri  creditores,  in  quibus  erat  L.  Lu- 
cullus  et  P.  Scipio  et  is  quern  putabant  magistrum  fore  si 
bona  venirent,  L.  Pontius.  Verum  hoc  ridiculum  est  de 
magistro.  Nunc  cognosce  rem.  Rogavit  me  Caecilius  ut 
adessem  contra  Satyrum.  Dies  fere  nuUus  est  quin  hie 
Satyrus  domum  meam  ventitet ;  observat  L.  Domitium 
maxime,  me  habet  proximum  ;  fuit  et  mihi  et  Ouinto  fratri 
magno  usui  in  nostris  petitionibus.  Sane  sum  perturbatus 
cum  ipsius  Sat}Ti  familiaritate  tum  Domiti,  in  quo  uno 
maxime  ambitio  nostra  nititur.  Demonstravi  haec  CaeciUo 
simul  et  illud  ostendi,  si  ipse  unus  cum  illo  uno  contende- 
ret,  me  ei  satis  facturum  fuisse  ;  nunc  in  causa  universorum 
creditorum,  hominum  praesertim  ampHssimorum,  qui  sine 
eo  quem  CaeciHus  suo  nomine  perhiberet  facile  causam  com- 
munem  sustinerent,  aequum  esse  eum  et  officio  meo  consu- 
lere  et  tempori.  Durius  accipere  hoc  mihi  visus  est  quam 
vellem  et  quam  homines  belH  solent,  et  postea  prorsus  ab  in- 
stituta  nostra  paucorum  dierum  consuetudine  longe  refugit. 
Abs  te  peto  ut  mihi  hoc  ignoscas  et  me  existimes  hu- 
manitate  esse  prohibitum  ne  contra  amici  summam  existi- 
mationem  miserrimo  eius  tempore  venirem,  cum  is  omnia 
sua  studia  et  officia  in  me  contuhsset.  Quod  si  voles  in 
me  esse  durior,  ambitionem  putabis  mihi  obstitisse.  Ego 
autem  arbitror,  etiam  si  id  sit,  mihi  ignoscendum  esse, 

eTret  ou^  leprjiov  ovhe  ^oei-qv. 

Vides  enim  in  quo  cursu  simus  et  quam  omnis  gratias  non 
modo  retinendas  verum  etiam  acquirendas  putemus.  Spero 
tibi  me  causam  probasse,  cupio  quidem  certe. 

Hermathena  tua  valde  me  delectat  et  posita  ita  belle  est 
ut  totum  gymnasium  eius  avddi]/j,a  esse  videatur.  Multum 
teamamus.  Cic.  ad  A^^.  I,  i 


CICERO'S  COMPETITORS 

EX  competitores  in  consulatus  petitione  Cicero  ha- 
buit,  duos  patricios,  P.  Sulpicium  Galbam,  L.  Ser- 
gium  Catilinam  ;  quattuor  plcbeios,  ex  quibus  duos 
nobiles,  C.  Antonium,  M.  Antoni  oratoris  filium,  L.  Cas- 
sium  Longinum,  duos  qui  tantum  non  primi  ex  familiis 
suis  magistratum  adepti  erant,  O.  Cornificium  et  C.  Lici- 
nium  Sacerdotem.  Solus  Cicero  ex  competitoribus  equestri 
erat  loco  natus  ;  atque  in  petitione  patrem  amisit.  Ceteri 
eius  competitores  modeste  se  gessere,  visique  sunt  O.  Cor- 
nificius  et  Galba  sobrii  (ac)  sancti  viri,  Sacerdos  nulla  im- 
probitate  notus  ;  Cassius  quamvis  stolidus  turn  magis  quam 
improbus  videretur,  post  paucos  menses  in  coniuratione 
Catilinae  esse  eum  apparuit  ac  cruentissimarum  sententi- 
arum  fuisse  auctorem.  Itaque  hi  quattuor  prope  iacebant. 
Catilina  autem  et  Antonius,  quamquam  omnium  maxime 
infamis  eorum  vita  csset,  tamen  multum  poterant.  Coie- 
rant  enim  ambo  ut  Ciceronem  consulatu  deicerent,  adiu- 
toribus  usi  firmissimis  M,  Crasso  et  C.  Caesare.  Itaque 
haec  oratio  contra  solos  Catilinam  et  Antonium  est.  Causa 
orationis  huiusmodi  in  senatu  habendae  Ciceroni  fuit,  quod 
cum  in  dies  licentia  ambitus  augeretur  propter  praecipuam 
Catilinae  et  Antoni  audaciam,  censuerat  senatus  ut  lex 
ambitus  aucta  etiam  cum  poena  ferretur  ;  eique  rei  O.  Mu- 
cins Orestinus  tr.  pi.  intercesserat.  Tum  Cicero  graviter 
senatu  intercessionem  ferente  surrexit  atque  in  coitionem 
Catilinae  et  Antoni  invectus  est  ante  dies  comitiorum  paucos. 

Huic  orationi  Ciceronis  et  Catilina  et  Antonius  contu- 
meliose  responderunt,  quod  solum  poterant  invecti  in  no- 
vitatem  eius.    Feruntur  quoque  orationes  nomine  illorum 

[^4] 


editae,  non  ab  ipsis  scriptae,  sed  ab  Ciceronis  obtrectato- 
ribus  :  quas  nescio  an  satius  sit  ignorare.  Ceterum  Cicero 
consul  omnium  consensu  factus  est :  Antonius  pauculis 
centuriis  Catilinam  superavit,  cum  ei  propter  patris  nomen 
paulo  speciosior  manus  suffragata  esset  quam  Catilinae. 

Ascoxius,  ///  orationeni  in  toga  Candida 

CAESAR  JUSTIFIES  HIS  CANDIDACY  FOR 
THE  CONSULSHIP 

IS  rebus  confectis  Caesar,  ut  reliquum  tempus  a 
labore  intermitteretur,  milites  in  proxima  muni- 
cipia  deducit ;  ipse  ad  urbem  proficiscitur.  Coacto 
senatu  iniurias  inimicorum  commemorat.  Docet  se  nullum 
extraordinarium  honorem  appetisse,  sed  expectato  legitimo 
tempore  consulatus  eo  fuisse  contentum  quod  omnibus 
civibus  pateret.  Latum  ab  X  tribunis  plebis  contradicen- 
tibus  inimicis,  Catone  vero  acerrime  repugnante  et  pris- 
tina  consuetudine  dicendi  mora  dies  extrahente,  ut  sui 
ratio  absentis  haberetur,  ipso  consule  Pompeio ;  qui  si 
improbasset,  cur  ferri  passus  esset  ?  si  probasset,  cur  se 
uti  populi  beneficio  prohibuisset  ?  Patientiam  proponit 
suam,  cum  de  exercitibus  dimittendis  ultro  postulavisset ; 
in  quo  iacturam  dignitatis  atque  honoris  ipse  facturus 
esset.  Acerbitatem  inimicorum  docet,  qui  quod  ab  altero 
postularent  in  se  recusarent,  atque  omnia  permisceri  mal- 
lent  quam  imperium  exercitusque  dimittere.  Iniuriam  in 
eripiendis  legionibus  praedicat,  crudelitatem  et  insolen- 
tiam  in  circumscribendis  tribunis  plebis  ;  condiciones  a 
se  latas,  expetita  colloquia  et  denegata  commemorat.  Pro 
quibus  rebus  hortatur  ac  postulat,  ut  rem  publicam  susci- 
piant  atque  una  secum  administrent.    Sin  timore  defugiant, 

[25] 


illis  se  oneri  non  futurum  ct  per  se  rem  publicam  ad- 
ministraturum.  Legates  ad  Pompeium  de  compositione 
mitti  oportere  :  neque  se  reformidare,  quod  in  senatu  Pom- 
peius  paulo  ante  dixisset,  ad  quos  legati  mitterentur,  his 
auctoritatem  attribui,  timoremque  eorum  qui  mitterent 
significari.  Tenuis  atque  infirmi  haec  animi  vidcri,  Se 
vero,  ut  operibus  anteire  studuerit,  sic  iustitia  at  aequitate 
velle  superare. 

Probat  rem  senatus  de  mittendis  legatis ;  sed  qui  mit- 
terentur non  reperiebantur,  maximeque  timoris  causa  pro 
se  quisque  id  munus  legationis  recusabat.  Pompeius  enim 
discedens  ab  urbe  in  senatu  dixerat,  eodem  se  habiturum 
loco,  qui  Romae  remansissent  et  qui  in  castris  Caesaris 
fuissent.  Sic  triduum  disputationibus  excusationibusque 
extrahitur.  Subicitur  etiam  L.  Metellus  tribunus  plebis  ab 
inimicis  Caesaris,  qui  banc  rem  distrahat  reliquasque  res, 
quascumque  agere  instituerit,  impediat.  Cuius  cognito 
consilio  Caesar  frustra  diebus  aliquot  consumptis,  ne  reli- 
quum  tempus  amittat,  infectis  iis  quae  agere  destinaverat, 
ab  urbe  proficiscitur  atque  in  ulteriorem  Galliam  pervenit. 

Caesar,  Bell.  Civ.  I,  32-33 

Marcus  Claudius  Marcellus  consul,  edicto  praefatus  de 
summa  se  re  publica  actumm,  rettulit  ad  senatum  ut  ei 
succederetur  ante  tempus,  quoniam  bello  confecto  pax  esset 
ac  dimitti  deberet  victor  exercitus  ;  et  ne  absentis  ratio  co- 
mitiis  haberetur,  quando  nee  plebi  scito  Pompeius  postea 
abrogasset.  Acciderat  autem  ut  is  legem  de  iure  magistra- 
tuum  ferens,  eo  capite  quo  petitione  honorum  absentis  sub- 
movebat,  ne  Caesarem  quidem  exciperet  per  oblivionem, 
ac  mox  lege  iam  in  aes  incisa  et  in  aerarium  condita  cor- 
rigeret  errorem.  ^^^,^_  ^^^^  ^g 

[26] 


LETTER  IN  SUPPORT  OF  MILO'S  CANDIDACY 
FOR  THE  CONSULSHIP   (53  B.C.) 

M.  CICERO  S.  D.  C.  CURIONI 

MONDUM  erat  auditum  te  ad  Italiam  adventare, 
cum  Sex.  Villium,  INIilonis  mei  familiarem,  cum 
JL  \J  his  ad  te  litteris  misi.  Sed  tamen,  cum  adpropin- 
quare  tuus  adventus  putaretur,  et  te  iam  ex  Asia  Romam 
versus  profectum  esse  constaret,  magnitude  rei  fecit  ut 
non  vereremur  ne  nimis  cito  mitteremus,  cum  has  quam 
primum  ad  te  perferri  litteras  magno  opere  vellemus.  Ego, 
si  mea  in  te  essent  officia  solum,  Curio,  tanta  quanta  magis 
a  te  ipso  praedicari  quam  a  me  ponderari  solent,  verecun- 
dius  a  te,  si  quae  magna  res  mihi  petenda  esset,  contende- 
rem ;  grave  est  enim  homini  pudenti  petere  ahquid  magnum 
ab  eo  de  quo  se  bene  meritum  putet,  ne  id  quod  petat 
exigere  magis  quam  rogare  et  in  mercedis  potius  quam 
benefici  loco  numerare  videatur.  Sed,  quia  tua  in  me  vel 
nota  omnibus  vel  ipsa  novitate  meorum  temporum  claris- 
sima  et  maxima  beneficia  exstiterunt,  estque  animi  inge- 
nui,  cui  multum  debeas,  eidem  plurimum  velle  debere,  non 
dubitavi  id  a  te  per  litteras  petere,  quod  mihi  omnium  esset 
maximum  maximeque  necessarium.  Neque  enim  sum  veri- 
tus  ne  sustinere  tua  in  me  vel  innumerabilia  non  possem, 
cum  praesertim  confiderem  nullam  esse  gratiam  tuam, 
quam  non  vel  capere  animus  mens  in  accipiendo  vel  in 
remunerando  cumulare  atque  inlustrare  posset. 

Ego  omnia  mea  studia,  omnem  operam,  curam,  indus- 
triam,  cogitationem,  mentem  denique  omnem  in  Milonis 
consulatu  fixi  et  locavi  statuique  in  eo  me  non  offici  solum 
fructum  sed  etiam  pietatis  laudem  debere  quaerere  ;  neque 

[27] 


vero  cuiquam  salutcm  ac  fortunas  suas  tantae  curae  fuisse 
umquam  puto,  quantae  mihi  sit  honos  eius,  in  quo  omnia 
mea  posita  esse  decrevi.  Huic  te  unum  tanto  adiumento 
esse,  si  volueris,  posse  intellego,  ut  nihil  sit  praeterea  nobis 
requirendum.  Habemus  haec  omnia,  bonorum  studium 
conciliatum  ex  tribunatu  propter  nostram,  ut  spero  te  in- 
tellegere,  causam,  vulgi  ac  multitudinis  propter  magnifi- 
centiam  munerum  liberalitatemque  naturae,  iuventutis  et 
gratiosorum  in  suffragiis  studia  propter  ipsius  excellentem 
in  eo  genere  vel  gratiam  vel  diligentiam,  nostram  suffra- 
gationem,  si  minus  potentem,  at  probatam  tamen  et  iustam 
et  debitam  et  propterea  fortasse  etiam  gratiosam.  Dux  nobis 
et  auctor  opus  est,  et  eorum  ventorum  quos  proposui  mode- 
rator quidam  et  quasi  gubernator.  Qui  si  ex  omnibus  unus 
optandus  esset,  quem  tecum  conferre  possemus  non  habe- 
remus.  Guam  ob  rem,  si  me  memorem,  si  gratum,  si  bonum 
virum  vel  ex  hoc  ipso,  quod  tam  vehementer  de  Milone 
laborem,  existimare  potes,  si  dignum  denique  tuis  benefi- 
ciis  iudicas,  hoc  a  te  peto,  ut  subvenias  huic  meae  sollici- 
tudini  et  huic  meae  laudi  vel,  ut  verius  dicam,  prope  saluti 
tuum  studium  dices.  De  ipso  T.  Annio  tantum  tibi  polli- 
ccor,  te  maioris  animi,  gravitatis,  constantiae  benevolen- 
tiaeque  crga  te,  si  complecti  hominem  volueris,  habiturum 
esse  neminem  ;  mihi  vero  tantum  decoris,  tantum  digni- 
tatis adiunxeris,  ut  eundem  te  facile  adgnoscam  fuisse  in 
laude  mea,  qui  fueris  in  salute.  Ego  ni  te  videre  scirem 
qua  mente  haec  scribercm,  quantum  offici  sustinerem, 
quanto  opere  mihi  csset  in  hac  petitione  Milonis  omni 
non  modo  contentione,  sed  etiam  dimicatione  elaboran- 
dum,  plura  scriberem  ;  nunc  tibi  omnem  rem  atque  cau- 
sam meque  totum  commendo  atque  trado.  Unum  hoc  sic 
habeto,  si  a  te  banc  rem  impetraro,  me  paene  plus  tibi 

[28] 


quam  ipsi  Miloni  debiturum  ;  non  enim  mihi  tam  mea 
salus  cara  fuit,  in  qua  praecipue  sum  ab  illo  adiutus,  quam 
pietas  erit  in  referenda  gratia  iucunda ;  eam  autem  unius 
tuo  studio  me  adsequi  posse  confido.     ^^^  ad  Fam  II  6 

CICERO'S  CRITICISM  OF  THE  POWER  OF 
THE  TRIBUNES 

ED  sequitur  lex,  quae  sancit  eam  tribunorum  plebis 
potestatem  quae  est  in  re  publica  nostra :  de  qua 
disseri  nihil  necesse  est.  Q.  At  me  hercule  ego, 
frater,  quaero,  de  ista  potestate  quid  sentias  ;  nam  mihi 
quidem  pestifera  videtur,  quippe  quae  in  seditione  et  ad 
seditionem  nata  sit :  cuius  primum  ortum,  si  recordari 
volumus,  inter  arma  civium  et  occupatis  et  obsessis  urbis 
locis  procreatum  vidimus  ;  deinde  cum  esset  cito  necatus 
tamquam  ex  XII  tabulis  insignis  ad  deformitatem  puer, 
brevi  tempore  nescio  quo  pacto  recreatus  multoque  taetrior 
et  foedior  renatus  est.  Quid  enim  ille  non  edidit }  qui 
primum,  ut  impio  dignum  fuit,  patribus  omnem  honorem 
eripuit,  omnia  infima  summis  paria  fecit,  turbavit,  miscuit; 
cum  adflixisset  principum  gravitatem,  numquam  tamen  con- 
quievit.  Namque  ut  C.  Flaminium  atque  ea  quae  iam  prisca 
videntur  propter  vetustatem  relinquam,  quid  iuris  bonis 
viris  Tiberii  Gracchi  tribunatus  reliquit  .'*  etsi  quinquennio 
ante  Decimum  Brutum  et  P.  Scipionem  consules  —  quos 
et  quantos  viros !  —  homo  omnium  infimus  et  sordidissi- 
mus,  tribunus  pi.  C.  Curatius  in  vincula  coniecit,  quod  ante 
factum  non  erat.  C.  vero  Gracchus  minis  et  iis  sicis  quas 
ipse  se  proiecisse  in  forum  dixit,  quibus  digladiarentur  in- 
ter se  cives,  nonne  omnem  rei  publicae  statum  perturbavit } 
Quid  iam  de  Saturnino,  Sulpicio,  reliquis  dicam  ?  quos  ne 

[^9] 


depellere  quidem  a  se  sine  ferro  potuit  res  publica.  Cur 
autem  aut  vetera  aut  aliena  proferam  potius  quam  et  nostra 
et  recentia  ?  Quis  umquam  tarn  audax,  tarn  nobis  inimicus 
fuisset,  ut  cogitaret  umquam  de  statu  nostro  labefactando, 
nisi  mucronem  aliquem  tribunicium  exacuisset  in  nos  ? 
quem  cum  homines  scelerati  ac  perditi  non  modo  ulla  in 
domo,  sed  nulla  in  gente  reperirent,  gentis  sibi  in  tenebris 
rei  publicae  perturbandas  putaverunt.  Quod  nobis  quidem 
egregium  et  ad  inmortalitatem  memoriae  gloriosum,  nemi- 
nem  in  nos  mercede  ulla  tribunum  potuisse  reperiri,  nisi 
cui  ne  esse  quidem  licuisset  tribuno.  Sed  ille  quas  strages 
edidit !  eas  videlicet,  quas  sine  ratione  ac  sine  ulla  spe 
bona  furor  edere  potuit  inpurae  beluae  multorum  inflam- 
matus  furoribus.  Quam  ob  rem  in  ista  quidem  re  vehe- 
menter  Sullam  probo,  qui  tribunis  pi.  sua  lege  iniuriae 
faciendae  potestatem  ademerit,  auxilii  ferendi  reliquerit, 
Pompeiumque  nostrum  ceteris  rebus  omnibus  semper 
amplissimis  summisque  ecfero  laudibus,  de  tribunicia  potes- 
tate  taceo ;  nee  enim  reprehendere  libet  nee  laudare  possum. 
M.  Vitia  quidem  tribunatus  praeclare,  Ouinte,  perspicis, 
sed  est  iniqua  in  omni  re  accusanda  praetermissis  bonis 
malorum  enumcratio  vitiorumque  selectio :  nam  isto  quidem 
modo  vel  consulatus  vituperari  potest,  si  consulum  quos 
enumerare  nolo  peccata  conlegeris  ;  ego  enim  fateor  in 
ista  ipsa  potestate  inesse  quiddam  mali,  sed  bonum  quod 
est  quaesitum  in  ea,  sine  isto  malo  non  haberemus.  "  Nimia 
potestas  est  tribunorum  pi."  Quis  negat  1  Sed  vis  populi 
multo  saevior  multoque  vehementior,  quae,  ducem  quod 
habet,  interdum  lenior  est  quam  si  nullum  haberet ;  dux 
enim  suo  se  periculo  progredi  cogitat,  populi  impetus  peri- 
culi  rationem  sui  non  habet.  "At  aliquando  incenditur." 
Et  quidem  saepe  sedatur.    Quod  enim  est  tam  desperatum 

[30] 


collegium,  in  quo  nemo  e  decem  sana  mente  sit  ?  Ouin 
ipsum  Ti.  Gracchum  non  solum  neglectus,  sed  etiam  sub- 
latus  intercessor  evertit ;  quid  enim  ilium  aliud  perculit 
nisi  quod  potestatem  intercedenti  collegae  abrogavit  ?  Sed 
tu  sapientiam  maiorum  in  illo  vide  :  concessa  plebi  a  patri- 
bus  ista  potestate  arma  ceciderunt,  restincta  seditio  est, 
inventum  est  temperamentum  quo  tenuiores  cum  principi- 
bus  aequari  se  putarent,  in  quo  uno  fuit  civitatis  salus.  "At 
duo  Gracchi  fuerunt."  Et  praeter  eos  quamvis  enumeres 
multos  licet,  cum  deni  creentur,  non  nullos  in  omni  me- 
moria  reperies  perniciosos  tribunos,  leves  etiam  quam  bonos 
fortasse  plures  :  invidia  quidem  summus  ordo  caret,  plebes 
de  suo  iure  periculosas  contentiones  nullas  facit.  Quam  ob 
rem  aut  exigendi  reges  non  fuerunt  aut  plebi  re,  non  verbo 
danda  libertas  :  quae  tamen  sic  data  est,  ut  multis  prae- 
claris  institutis  adduceretur  ut  auctoritati  principum  cede- 
ret.  Nostra  autem  causa,  quae,  optume  et  dulcissime  frater, 
incidit  in  tribuniciam  potestatem,  nihil  habuit  contentionis 
cum  tribunatu ;  non  enim  plebes  nostris  rebus  invidit,  sed 
vincula  soluta  sunt  et  servitia  incitata,  adiuncto  terrore  etiam 
militari,  Neque  nobis  cum  ilia  tum  peste  certamen  fuit, 
sed  cum  gravissimo  rei  publicae  tempore,  cui  nisi  cessissem, 
non  diuturnum  beneficii  mei  patria  fructum  tulisset.  Atque 
haec  rei  exitus  indicavit :  quis  enim  non  modo  liber,  sed 
servus  libertate  dignus  fuit,  cui  nostra  salus  cara  non  esset? 
Quod  si  is  casus  fuisset  rerum  quas  pro  salute  rei  publicae 
gessimus,  ut  non  omnibus  gratus  esset,  et  si  nos  multitu- 
dinis  furentis  inflammata  invidia  pepulisset  tribuniciaque 
vis  in  me  populum,  sicut  Gracchus  in  Laenatem,  Saturni- 
nus  in  Metellum,  incitasset,  ferremus,  o  Quinte  frater, 
consolarenturque  nos  non  tam  philosophi  qui  Athenis 
fuerunt,  [qui  hoc  facere  debent,]  quam  clarissimi  viri  qui 

[31] 


ilia  urbe  pulsi  carere  ingrata  civitate  quam  manere  in  in- 
proba  maluerimt.  Pompeium  vero  quod  una  ista  in  re  non 
ita  valde  probas,  vix  satis  mihi  illud  videris  attendere,  non 
solum  ei  quid  esset  optimum  videndum  fuisse,  sed  etiam 
quid  necessarium :  sensit  enim  deberi  non  posse  huic  civi- 
tati  illam  potestatem ;  quippe  quam  tanto  opere  populus 
noster  ignotam  expetisset,  qui  posset  carere  cognita?  Sapi- 
entis  autem  civis  fuit  causam  nee  perniciosam  et  ita  popu- 
larem  ut  non  posset  obsisti,  perniciose  populari  civi  non 
relinquere.  Scis  solere,  frater,  in  huius  modi  sermone,  ut 
transiri  alio  possit,  dici  "admodum"  aut  ""prorsus  ita  est." 
Q.  Haud  equidem  adsentior,  tu  tamen  ad  reliqua  pergas 
velim.  M.  Perseveras  tu  quidem  et  in  tua  vetere  sententia 
permanes.  Att.  Nee  me  hercule  ego  sane  a  Ouinto  nostro 
dissentio,  sed  ea  quae  restant  audiamus, 

Cic.  de  Legg.  Ill,  ig-26 

SIDE  LIGHTS  ON  THE  POWER  OF 
THE  TRIBUNES 

^ONSULIS  an  existimem  te  in  tribunatu  causas 
agcrc  debere.  Plurimum  refcrt  quid  esse  tribuna- 
tum  putes,  inanem  umbram  et  sine  honore  nomen 
an  potestatem  sacrosanctam  et  quam  in  ordinem  cogi  ut  a 
nullo  ita  ne  a  se  quidem  deceat.  Ipse  cum  tribunus  essem, 
erraverim  fortasse  qui  me  aliquid  putavi,  sed  tamquam  es- 
sem, abstinui  causis  agendis  :  primum,  quod  deforme  arbi- 
trabar,  cui  adsurgcrc,  cui  loco  cedere  omnis  oporteret,  hunc 
omnibus  sedentibus  stare ;  et  qui  iubere  posset  tacere 
quemcumque,  huic  silentium  clepsydra  indici ;  ct  quem 
interfari  nefas  esset,  hunc  etiam  convicia  audire,  et  si 
inulta  pateretur,  inertem,  si  ulcisceretur,  insolentem  videri. 

[32] 


Erat  hie  quoquc  aestus  ante  oeulos,  si  forte  me  appellasset 
vel  ille  cui  adessem  vel  ille  quern  contra,  intercederem  et 
auxilium  ferrem,  an  quiescerem  sileremque  et  quasi  eiu- 
rato  magistratu  privatum  ipse  me  facerem.  His  rationibus 
motus,  malui  me  tribunum  omnibus  exhibere  quam  paucis 
advocatum.  Sed  tu,  iterum  dicam,  plurimum  interest  quid 
esse  tribunatum  putes,  quam  personam  tibi  inponas,  quae 
sapienti  viro  ita  aptanda  est  ut  perferatur.    Vale. 

Plin.  Ep.  I,  23 

DECREE  OF  THE  TRIBUNES  RESTRAINING  AN 
AEDILE  (150  B.C.) 

;UM  librum  VIII  Atei  Capitonis  coniectaneorum 

legeremus  qui  inscriptus  est  de  iudiciis  publicis, 

decretum  tribunorum  visum  est  gravitatis  antiquae 

plenum.    Propterea  id  meminimus,  idque  ob  hanc  causam 

et  in  hanc  sententiam  scriptum  est :  Aulus  Hostilius  Manci- 

nus  aedilis  curulis  fuit.    Is  Maniliae  meretrici  diem  ad  popu- 

lum  dixit  eo  quod  e  tabulate  eius  noctu  lapide  ictus  esset, 

vulnusque  ex  eo  lapide  ostendebat.    Manilla  ad  tribunos 

plebi  provocavit.    Apud  eos  dixit  comessatorem  Mancinum 

ad  aedes  suas  venisse  ;  eum  sibi  recipere  non  fuisse  e  re 

sua,  sed  cum  vi  inrumperet,  lapidibus  depulsum.    Tribuni 

decreverunt  aedilem  ex  eo  loco  iure  deiectum,  quo  eum 

venire  cum  corollario  non  decuisset.     Propterea  ne  cum 

populo  aedilis  ageret  intercesserunt. 

^  ^  ^  AuL.  Cell.  HIT,  14 


Uz^ 


TRIBUNES  MAY  ARREST  BUT  NOT  SUMMON 

"N  OUADAM  epistula  Atei  Capitonis  scriptum  legimus 
Labeonem  Antistium  legum  atquc  morum  populi  Ro- 
to mani  iurisque  civilis  doctum  adprime  fuisse.  Sed  agi- 
tabat,  inquit,  hominem  libertas  quaedam  nimia  atque  vecors, 
tamquam  eorum,  Divo  Augusto  iam  principe  et  rem  publi- 
cam  obtinente,  ratum  tamen  pensumque  nihil  haberet,  nisi 
quod  iustum  sanctumque  esse  in  Romanis  antiquitatibus 
legisset,  ac  deinde  narrat  quod  idem  Labeo  per  viatorem 
a  tribunis  plebi  vocatus  responderit :  Cum  a  muliere,  inquit, 
quadam  tribuni  plebis  adversum  eum  aditi  in  Gallianum  ad 
eum  misissent,  ut  veniret  et  mulieri  responderet,  iussit  eum 
qui  missus  erat  redire,  et  tribunis  dicere  ius  eos  non  habere 
neque  se  neque  ahum  quemquam  vocandi,  quoniam  moribus 
maiorum  tribuni  plebis  prensionem  haberent,  vocationem 
non  haberent :  posse  igitur  eos  venire  ct  prendi  se  iubere, 
sed  vocandi  absentem  ius  non  habere. 

Cum  hoc  in  ea  Capitonis  epistula  legissemus,  id  ipsum 
postea  in  M.  Varronis  rerum  humanarum  uno  et  vicensimo 
libro  enarratius  scriptum  invcnimus,  verbaque  ipsa  super 
ea  re  Varronis  adscripsimus  :  In  magistratu,  inquit,  habent 
alii  vocationem,  alii  prensionem,  alii  neutrum  :  vocationem, 
ut  consules  et  ceteri  qui  habent  imperium  ;  prensionem, 
ut  tribuni  plebis  et  alii  qui  habent  viatorem  ;  neque  voca- 
tionem neque  prensionem,  ut  quaestores  et  ceteri  qui  neque 
lictorem  habent  neque  viatorem.  Qui  vocationem  habent, 
idem  prendere,  tenere,  abducere  possunt,  et  haec  omnia 
sive  adsunt  quos  vocant  sive  acciri  iusserunt.  Tribuni  ple- 
bis vocationem  habent  nullam  ;  neque  minus  multi  impe- 
riti,  proinde  atque  haberent,  ea  sunt  usi;  nam  quidam 
non  modo  privatum,  sed  etiam  consulcm  in  rostra  vocari 

[34] 


iusserunt.  Ego  triumvimm,  vocatus  a  Porcio,  tribuno 
plebis,  non  ivi,  auctoribus  principibus,  et  vetus  ius  tenui. 
Item  tribunus  cum  essem,  vocari  neminem  iussi,  nee  voca- 
tum  a  conlega  parere  invitum. 

Huius  ego  iuris,  quod  M.  Varro  tradit,  Labeonem  arbitror 
vana  tunc  fiducia,  cum  privatus  esset,  vocatum  a  tribu- 
nis  non  isse.  Quae,  malum,  autem  ratio  fuit  vocantibus 
nolle  obsequi,  quos  confiteare  ius  habere  prendendi  ?  Nam 
qui  iure  prendi  potest,  et  in  vincula  duci  potest.  Sed 
quaerentibus  nobis,  quam  ob  causam  tribuni,  qui  haberent 
summam  coercendi  potestatem,  ius  vocandi  non  habuerint, 
.  .  .  quod  tribuni  plebis  antiquitus  creati  videntur  non  iuri 
dicundo  nee  causis  querelisque  de  absentibus  noscendis, 
sed  intercessionibus  faciendis  (quibus  praesens  fuisset) 
ut  iniuria  quae  coram  fieret  arceretur ;  ac  propterea  ius 
abnoctandi  ademptum,  quoniam,  ut  vim  fieri  vetarent, 
adsiduitate  eorum  et  praesentium  oculis  opus  erat. 

AUL.  GeLL.  XIII,   12 

DECREES  OF  THE  TRIBUNES 

Tr^ULCHRUM  atque  liberale  atque  magnanimum  fac- 
^  tum  Tiberii  Sempronii  Gracchi  in  exemplis  reposi- 
J_L  tum  est.  Id  exemplum  huiusce  modi  est :  L.  Scipioni 
Asiatico,  P,  Scipionis  Africani  superioris  fratri,  C.  Minucius 
Augurinus  tribunus  plebi  multam  irrogavit  eumque  ob  eam 
causam  praedes  poscebat.  Scipio  Africanus  fratris  nomine 
ad  collegium  tribunorum  provocabat  petebatque  ut  virum 
consularem  triumphalemque  a  collegae  vi  defenderent, 
Octo  tribuni,  cognita  causa,  decreverunt. 

Eius  decreti  verba,  quae  posui,  ex  annalium  monumentis 
exscripta  sunt :  Quod  P.  Scipio  Africanus  postulavit  pro 

[35] 
407256 


L.  Scipione  Asiatico  fratre,  cum  contra  leges  contraque  mo- 
rem  maiorum  tribunus  pi.  hominibus  accitis  per  vim  inau- 
spicato  sententiam  de  eo  tulerit  multamque  nullo  exemplo 
irrogaverit  praedesque  eum  ob  earn  rem  dare  cogat  aut,  si 
non  det,  in  vincula  duci  iubeat,  ut  eum  a  collegae  vi  prohi- 
beamus.  Et  quod  contra  collega  postulavit  ne  sibi  interce- 
damus  quominus  suapte  potestate  uti  liceat,  de  ea  re  nostrum 
sententia  omnium  ea  est :  si  L.  Cornelius  Scipio  Asiaticus 
collegae  arbitratu  praedes  dabit,  collegae  ne  eum  in  vincula 
ducat  intercedemus  ;  si  eius  arbitratu  praedes  non  dabit,  quo- 
minus  collega  sua  potestate  utatur  non  intercedemus. 

Post  hoc  decretum,  cum  Augurinus  tribunus  L.  Scipio- 
nem  praedes  non  dantem  prendi  et  in  carcerem  duci  ius- 
sisset,  tunc  Tiberius  Sempronius  Gracchus  tr.  pi.,  pater 
Tiberi  atque  C.  Gracchorum,  cum  P.  Scipioni  Africano  ini- 
micus  gravis  ob  plerasque  in  re  publica  dissensiones  esset, 
iuravit  palam  in  amicitiam  inque  gratiam  se  cum  P.  Afri- 
cano non  redisse,  atque  ita  decretum  ex  tabula  recitavit. 

Eius  decreti  verba  haec  sunt :  Cum  L.  Cornelius  Scipio 
Asiaticus  triumphans  hostium  duces  in  carcerem  coniec- 
tarit,  alienum  videtur  esse  dignitate  rei  publicae  in  eum 
locum  imperatorem  populi  Romani  duci,  in  quern  locum 
ab  eo  coniecti  sunt  duces  hostium ;  itaque  L.  Cornelium 
Scipioncm  Asiaticum  a  collegae  vi  prohibeo. 

Valerius  autem  Antias  contra  hanc  decretorum  memo- 
riam  contraque  auctoritates  veterum  annalium  post  Afri- 
cani  mortem  intercessionem  istam  pro  Scipione  Asiatico 
factam  esse  a  Tiberio  Graccho  dixit,  neque  multam  irro- 
gatam  Scipioni,  sed  damnatum  eum  peculatus  ob  Antiochi- 
nam  pecuniam,  quia  praedes  non  daret,  in  carcerem  duci 
coeptum  atque  ita  intercedente  Graccho  exemptum. 

AuL.  Gell.  VI,  19 
[36] 


POLITICAL  POWER  OF  THE  AUGURS 


QUOD  sequitur  vero  non  solum  ad  religionem  per- 
I  tinet,  sed  etiam  ad  civitatis  statum,  ut  sine  iis 
qui  sacris  publice  praesint  religioni  privatae  satis 
facere  non  possint;  continet  enim  rem  publicam  con- 
silio  et  auctoritate  optimatium  semper  populum  indigere, 
discriptioque  sacerdotum  nullum  iustae  religionis  genus 
praetermittit.  Nam  sunt  ad  placandos  decs  alii  constituti 
qui  sacris  praesint  sollemnibus,  ad  interpretanda  alii  prae- 
dicta  vatium,  neque  multorum,  ne  esset  infinitum,  neque 
ut  ea  ipsa  quae  suscepta  publice  essent  quisquam  extra 
conlegium  nosset.  Maximum  autem  et  praestantissimum  in 
re  publica  ius  est  augurum  cum  auctoritate  coniunctum. 
Neque  vero  hoc,  quia  sum  ipse  augur,  ita  sentio,  sed  quia 
sic  existimare  nos  est  necesse.  Quid  enim  mains  est,  si  de 
iure  quaerimus,  quam  posse  a  summis  imperils  et  summis 
potestatibus  comitiatus  et  concilia  vel  instituta  dimittere 
vel  habita  rescindere  ?  Quid  gravius  quam  rem  susceptam 
dirimi,  si  unus  augur  "alio  die"  dixerit  ?  Quid  magnifi- 
centius  quam  posse  decernere  ut  magistratu  se  abdicent 
consules  ?  Quid  religiosius  quam  cum  populo,  cum  plebe 
agendi  ius  aut  dare  aut  non  dare  ?  leges  non  iure  rogatas 
tollere,  ut  Titiam  decreto  conlegii,  ut  Livias  consilio  Phi- 
lippi,  consulis  et  auguris  ?  nihil  domi,  nihil  militiae  per 
magistratus  gestum  sine  eorum  auctoritate  posse  cuiquam 

P^obari?  Cic../.Z.^^.  II,  30-31 


[37] 


POPULARES  AND  OPTIMATES 

UO  genera  semper  in  hac  civitate  fuerunt  eorum 
qui  versari  in  re  publica  atque  in  ea  se  excellen- 
tius  gercre  studuerunt :  quibus  ex  generibus  alteri 
se  popularis,  alteri  optimates  et  haberi  et  esse  voluerunt. 
Qui  ea  quae  faciebant  quaeque  dicebant  multitudini  iu- 
cunda  volebant  esse,  populares,  qui  autem  ita  se  gerebant 
ut  sua  consilia  optimo  cuique  probarent,  optimates  habe- 
bantur.  Ouis  ergo  iste  optimus  quisque  ?  Numero,  si 
quaeris,  innumerabiles ;  neque  enim  aliter  stare  possemus : 
sunt  principes  consilii  publici,  sunt  qui  eorum  sectam  se- 
quuntur,  sunt  maximorum  ordinum  homines,  quibus  patet 
curia,  sunt  municipales  rusticique  Romani,  sunt  negotii 
gerentes,  sunt  etiam  libcrtini  optimates,  Numerus,  ut  dixi, 
huius  generis  late  et  varie  diffusus  est,  sed  genus  uni- 
versum,  ut  tollatur  error,  brevi  circumscribi  et  definiri  po- 
test :  omnes  optimates  sunt  qui  neque  nocentes  sunt  nee 
natura  improbi  nee  furiosi  nee  malis  domesticis  impediti ; 
est  igitur  ut  ei  sint,  quam  tu  nationem  appellasti,  qui 
integri  sunt  et  sani  et  bene  de  rebus  domesticis  consti- 
tute Horum  qui  voluntati,  commodis,  opinionibus  in  gu- 
bernanda  re  publica  serviunt,  defensores  optimatium  ipsique 
optimates  gravissimi  et  clarissimi  cives  numerantur  et  prin- 
cipes civitatis. 

PROPOSED  PLATFORM  FOR  THE  OPTIMATES 

Quid  est  igitur  propositum  his  rei  publicae  gubernato- 
ribus  quod  intueri  et  quo  cursum  suum  derigerc  debeant  ? 
Id  quod  est  praestantissimum  maximeque  optabile  omni- 
bus sanis  et  bonis  et  beatis,  cum  dignitate  otium.  Hoc 
qui  volunt,  omnes  optimates,  qui  efficiunt,  summi  viri  et 

[38] 


conservatores  civitatis  putantur  ;  neque  enim  rerum  geren- 
darum  dignitate  homines  efferri  ita  convenit  ut  otio  non 
prospiciant,  neque  uUum  amplexari  otium  quod  abhorreat 
a  dignitate.  Huius  autem  otiosae  dignitatis  haec  funda- 
menta  sunt,  haec  membra,  quae  tuenda  principibus  et  vel 
capitis  periculo  defendenda  sunt :  rehgiones,  auspicia,  po- 
testates  magistratuum,  senatus  auctoritas,  leges,  mos  maio- 
rum,  iudicia,  iuris  dictio,  fides,  provinciae,  socii,  imperii 
laus,  res  mihtaris,  aerarium.  Harum  rerum  tot  atque  tan- 
tarum  esse  defensorem  et  patronum  magni  animi  est,  magni 
ingenii  magnaeque  constantiae  :  etenim  in  tanto  civium 
numero  magna  multitude  est  eorum  qui  aut  propter  metum 
poenae  peccatorum  suorum  conscii  novos  motus  conver- 
sionesque  rei  publicae  quaerant,  aut  qui  propter  insitum 
quendam  animi  furorem  discordiis  civium  ac  seditione  pas- 
cantur,  aut  qui  propter  implicationem  rei  familiaris  com- 
muni  incendio  malint  quam  suo  deflagrare ;  qui  cum  tutores 
sunt  et  duces  suorum  studiorum  vitiorumque  nacti,  in  re 
publica  fluctus  excitantur,  ut  vigilandum  sit  eis  qui  sibi 
gubernacula  patriae  depoposcerunt,  enitendumque  omni 
scientia  ac  diligentia  ut,  conservatis  eis  quae  ego  paulo 
ante  fundamenta  ac  membra  esse  dixi,  tenere  cursum  pos- 
sint  et  capere  otii  ilium  portum  et  dignitatis,  Hanc  ego 
viam,  iudices,  si  aut  asperam  atque  arduam  aut  plenam 
esse  periculorum  et  insidiarum  negem,  mentiar,  praesertim 
cum  id  non  modo  intellexerim  semper,  sed  etiam  praeter 
ceteros  senserim.  Maioribus  praesidiis  et  copiis  oppugna- 
tur  res  publica  quam  defenditur,  propterea  quod  audaces 
homines  et  perditi  nutu  impelluntur  et  ipsi  etiam  sponte 
sua  contra  rem  publicam  incitantur ;  boni  nescio  quo  modo 
tardiores  sunt  et  principiis  rerum  neglectis  ad  extremum 
ipsa  denique  necessitate  excitantur,  ita  ut  non  numquam 

[39] 


cunctatione  ac  tarditate,  dum  otium  volunt  etiam  sine 
dignitate  retinere,  ipsi  utrumquc  amittant ;  propugnatores 
autem  rei  publicae  qui  esse  voluerunt,  si  leviores  sunt, 
desciscunt ;  si  timidiores,  desunt. 

Cic.  pro  P.  Sestio,  96- 1  o  i 


QUID  SINT  PROLETARII,  QUID  CAPITE  CENSI ; 
QUID  ITEM  SIT  IN  XII  TABULIS  ADSIDUUS 

TIUM  erat  quodam  die  Romae  in  foro  a  negotiis 
et  laeta  quaedam  celebritas  feriarum,  legebatur- 
que  in  consessu  forte  conplurium  Enni  liber  ex 
Annalibus.    In  eo  libro  versus  hi  fuere  : 

Proletarius  publicitus  scutisque  feroque 
ornatur  ferro  ;  muros  urbemque  forumque 
excubiis  curant. 

Turn  ibi  quaeri  coeptum  est  quid  esset  "proletarius," 
Atque  ego,  aspiciens  quempiam  in  eo  circulo  ius  civile 
callentem,  familiarem  meum,  rogabam  ut  id  verbum  nobis 
enarraret,  et,  cum  illic  se  iuris,  non  rei  grammaticae,  peri- 
tum  esse  respondisset :  "  Eo  maxime,"  inquam,  "  te  dicere 
hoc  oportet,  quando,  ut  praedicas,  peritus  iuris  es.  Namque 
Ennius  verbum  hoc  ex  duodecim  tabulis  vestris  accepit,  in 
quibus,  si  recte  commemini,  ita  scriptum  est :  Adsiduo 
vindex  adsiduus  esto.  Proletario  iam  civi,  quis  volet  vin- 
dex  esto.  Petimus  igitur,  ne  Annalem  nunc  O.  Ennii, 
sed  duodecim  tabulas  legi  arbitrere,  et  quid  sit  in  ea  lege 
'  proletarius  civis  '  interpretere."  "  Ego  vero,"  inquit  ille, 
"  dicere  atque  interpretari  hoc  deberem,  si  ius  Faunorum 
et  Aboriginum  didicissem.  Sed  enim  cum  '  proletarii '  et 
'  adsidui '  et  '  sanates  '  et '  vades  '  et  '  subvades  '  et  "  viginti 

[40] 


quinque  asses '  et  '  taliones  '  furtorumque  quaestio  '  cum 
lance  et  licio '  evanuerint,  omnisque  ilia  duodecim  tabularum 
antiquitas,  nisi  in  legis  actionibus  centumviralium  causarum, 
lege  Aebutia  lata  consopita  sit,  studium  scientiamque  ego 
praestare  debeo  iuris  et  legum  vocumque  earum  quibus 
utimur." 

Turn  forte  quadam  lulium  Paulum,  poetam  memoriae 
nostrae  doctissimum,  praetereuntem  conspeximus.  Is  a 
nobis  salutatur,  rogatusque  uti  de  sententia  deque  ratione 
istius  vocabuli  nos  doceret :  "Qui  in  plebe,"  inquit,  "  Ro- 
mana  tenuissimi  pauperrimique  erant  neque  amplius  quam 
mille  quingentum  aeris  in  censum  deferebant,  '  proletarii ' 
appellati  sunt,  qui  vero  nullo  aut  perquam  parvo  aere  cense- 
bantur,  '  capite  censi '  vocabantur,  extremus  autem  census 
capite  censorum  aeris  fuit  trecentis  septuaginta  quinque. 
Sed  quoniam  res  pecuniaque  familiaris  obsidis  vicem  pig- 
nerisque  esse  apud  rem  publicam  videbatur,  amorisque  in 
patriam  fides  quaedam  in  ea  firmamentumque  erat,  neque 
proletarii  neque  capite  censi  milites,  nisi  in  tumultu  max- 
imo,  scribebantur,  quia  familia  pecuniaque  his  aut  tenuis 
aut  nulla  esset.  Proletariorum  tamen  ordo  honestior  ali- 
quanto  et  re  et  nomine  quam  capite  censorum  fuit :  nam 
et  asperis  rei  publicae  temporibus,  cum  iuventutis  inopia 
esset,  in  militiam  tumultuariam  legebantur  armaque  iis 
sumptu  publico  praebebantur,  et  non  capitis  censione,  sed 
prosperiore  vocabulo  a  munere  officioque  prolis  edendae 
appellati  sunt,  cjuod,  cum  re  familiari  parva  minus  pos- 
sent  rem  publicam  iuvare,  subolis  tamen  gignendae  copia 
civitatem  frequentarent.  Capite  censos  autem  primus  C. 
Marius,  ut  quidam  ferunt,  bello  Cimbrico  difficillimis  rei 
publicae  temporibus  vel  potius,  ut  Sallustius  ait,  bello 
lugurthino  milites  scripsisse  traditur,  cum  id  factum  ante 

[41] 


in  nulla  memoria  exstaret.  "  Adsiduus  '  in  XII  tabulis  pro 
locuplete  et  facile  facienti  dictus  aut  ab  aere  dando,  cum 
id  tempora  rei  publicae  postularent,  aut  a  muneris  pro 
familiari  copia  faciendi  adsiduitate." 

Verba  autem  Sallusti  in  historia  lugurthina  de  C.  Mario 
consule  et  de  capite  censis  haec  sunt :  Ipse  interea  militcs 
scribere,  non  more  maiorum  nee  ex  classibus,  sed  ut  libido 
cuiusque  erat,  capite  censos  plerosque.  Id  factum  alii  ino- 
pia  bonorum,  alii  per  ambitionem  consulis  memorabant, 
quod  ab  eo  genere  celebratus  auctusque  erat  et  homini 
potentiam  quaerenti  egentissimus  quisque  oportunissimus. 

AuL.  Gell.  XVI,  lo 


ALIUD  EST  AD  POPULUM  LOQUI,  ALIUD  CUM 
POPULO  AGERE 

IDEM  Messala  in  eodem  libro  de  minoribus  magistra- 
tibus  ita  scripsit :  Consul  ab  omnibus  magistratibus  et 
comitiatum  et  contionem  avocare  potest.  Praetor  et 
comitiatum  et  contionem  usqucquaque  avocare  potest,  nisi 
a  consule.  Minores  magistratus  nusquam  nee  comitiatum 
nee  contionem  avocare  possunt.  Ea  re,  qui  eorum  primus 
vocat  ad  comitiatum,  is  recte  agit,  quia  bifariam  cum  populo 
agi  non  potest.  Nee  avocare  alius  alii  potest,  si  contionem 
habere  volunt,  uti  ne  cum  populo  agant,  quamvis  multi 
magistratus  simul  contionem  habere  possunt.  Ex  his  verbis 
Messalae  manifestum  est  aliud  esse  "cum  populo  agere," 
aliud  "  contionem  habere."  Nam  "  cum  populo  agere  " 
est  rogare  quid  populum,  quod  suffrages  suis  aut  iubeat 
aut  vetet,  "  contionem  "  autem  "  habere  "  est  verba  facere 
ad  populum  sine  ulla  rogationc.  ^^^_  ^^^^^  ^^„j^  ^^ 

[42] 


THE  COMITIA  AND  THE  CONCILIUM 

N  LIBRO  Laelii  Felicis  ad  O.  Mucium  primo  scriptum 
est,  Labeonem  scribere,  "calata"  comitia  esse  quae  pro 
conlegio  pontificum  habentur  aut  regis  aut  flaminum 
inaugurandorum  causa.  Eorum  autem  alia  esse  "  curiata," 
alia  "  centuriata."  "Curiata"  per  lictorem  curiatum  "  ca- 
lari,"  id  est  "  convocari,"  "  centuriata  "  per  cornicem. 

Isdem  comitiis,  quae  "calata"  appellari  diximus,  et  sa- 
crorum  detestatio  et  testamenta  fieri  solebant.  Tria  enim 
genera  testamentorum  fuisse  accepimus  ;  unum  quod  cala- 
tis  comitiis  in  populi  contione  fieret,  alterum  in  procinctu, 
cum  viri  ad  proelium  faciendum  in  aciemvocabantur,tertium 
per  familiae  emancipationem,  cui  aes  et  libra  adhiberetur. 

In  eodem  Laelii  Felicis  libro  haec  scripta  sunt :  Is 
qui  non  universum  populum,  sed  partem  aliquam  adesse 
iubet,  non  "comitia,"  sed  "concilium"  edicere  debet. 
Tribuni  autem  neque  advocant  patricios,  neque  ad  eos  re- 
ferre  ulla  de  re  possunt.  Ita  ne  "  leges  "  quidem  proprie, 
sed  "  plebis  scita  "  appellantur  quae  tribunis  plebis  feren- 
tibus  accepta  sunt,  quibus  rogationibus  ante  patricii  non 
tenebantur,  donee  O.  Hortensius  dictator  legem  tulit,  ut 
eo  iure  quod  plebs  statuisset  omnes  Ouirites  tenerentur. 
Item  in  eodem  libro  hoc  scriptum  est :  Cum  ex  generibus 
hominum  suffragium  feratur,  "  curiata  "  comitia  esse,  cum 
ex  censu  et  aetate,  "  centuriata,"  cum  ex  regionibus  et 
locis,  "  tributa  "  ;  centuriata  autem  comitia  intra  pomerium 
fieri  nefas  esse,  quia  exercitum  extra  urbem  imperari  opor- 
teat,  intra  urbem  imperari  ius  non  sit,  Propterea  centuriata 
in  campo  Martio  haberi  exercitumque  imperari  praesidii 
causa  solitum,  quoniam  populus  esset  in  suffragiis  ferendis 
occ^P^tus.  ^^^  ^^^^  ^y^  37 

[43] 


FORMULAE  USED  IN  CONVOKING  THE 
CENTURIES 

""^UNC  primum  ponam  de  censoriis  tabulis :  "  Ubi 
noctu  in  templum  censor  auspicaverit  atque  de 
caelo  nuntium  erit,  praeconi  sic  imperato  ut  vi- 
ros  vocet :  quod  bonum  fortunatum  felix  salutareque  siet 
populo  Romano  Quiritibus  reique  publicae  populi  Romani 
Ouiritium  mihique  collegaeque  meo,  fidei  magistratuique 
nostro,  omnes  Quirites,  pedites  armatos  privatosque,  cura- 
tores  omnium  tribuum,  si  quis  pro  se  sive  pro  altero  rati- 
onem  dari  volet,  voca  inlicium  hue  ad  me." 

"  Praeco  in  templo  primum  vocat,  postea  de  moeris  item 
vocat,  Ubi  lucet,  censor  scribae  magistratus  murra  unguen- 
tisque  unguentur.  Ubi  praetores  tribunique  plebei  quique 
in  consilium  vocati  sunt  venerunt,  censores  inter  se  sortiun- 
tur  uter  lustrum  faciat.  Ubi  templum  factum  est,  post  turn 
conventionem  habet  qui  lustrum  conditurus  est." 

In  commentariis  consularibus  scriptum  sic  inveni :  "  Qui 
exercitum  imperaturus  erit,  accenso  dicit  hoc  ;  "  Calpurni, 
voca  inlicium  omnes  Quirites  hue  ad  me.'  Accensus  dicit 
sic  :  '  Omnes  Quirites,  inlicium  visite  hue  ad  iudices.'  '  C. 
Calpurni,'  cos.  dicit,  '  voca  ad  conventionem  omnes  Quiri- 
tes hue  ad  me.'  Accensus  dicit  sic  :  "  Omnes  Quirites,  ite 
ad  conventionem  hue  ad  indices.'  Dein  consul  eloquitur  ad 
exercitum  :  "  Impero  qua  convenit  ad  comitia  centuriata.'  " 

Quare  hie  accenso,  illic  praeconi  dicit,  haec  est  causa : 
in  aliquot  rebus  item  ut  praeco  accensus  acciebat,  a  quo 
accensus  quoque  dictus.  Accensum  solitum  ciere  Boeotia 
ostendit,  quam  comoediam  Aquilii  esse  dieunt,  hoc  versu : 

Ubi  primum  accensus  clamarat  meridiem. 

[44] 


Hoc  idem  Cosconius  in  actionibus  scribit  praetorem  ac- 
censum  solitum  esse  iubere,  ubi  ei  videbatur  horam  esse 
tertiam,  inclamare  horam  tertiam  esse,  itemque  meridiem 
et  horam  nonam. 

Circum  muros  mitti  solitus  quo  modo  inhceret  populum 
in  eum  locum  unde  vocare  posset  ad  contionem,  non  solum 
ad  consules  et  censores,  sed  etiam  quaestores,  commen- 
tarium  indicat  vetus  anquisitionis  M.  Sergii,  Mani  filii, 
quaestoris,  qui  capitis  accusavit  Trogum  ;  in  quo  sic  est : 
"  Auspicio  f  orande  sed  in  templo  auspiciis,  dum  aut  ad 
praetorem  aut  ad  consulem  mittas  auspicium  petitum, 
fcommeatum  praetores  vocet  ad  te,  et  eum  de  muris 
vocet  praeco  ;  id  imperare  oportet.  Cornicinem  ad  pri- 
vati  ianuam  et  in  arcem  mittas,  ubi  canat.  Collegam  roges 
ut  comitia  edicat  de  rostris  et  argentarii  tabernas  occludant. 
Patres  censeant  exquaeras  et  adesse  iubeas  ;  magistratus 
censeant  exquaeras,  consules  praetores  tribunosque  plebis 
collegasque  tuos  in  templo  adesse  iubeas  omnes  ;  ac  cum 
mittas,  contionem  advoces." 

In  eodem  commentario  anquisitionis  ad  extremum 
scriptum  caput  edicti  hoc  est:  "Item  quod  attingat  qui 
de  censoribus  classicum  ad  comitia  centuriata  redemptum 
habent,  uti  curent  eo  die  quo  die  comitia  erunt  in  arce 
classicus  canat  circumque  muros  et  ante  privati  huiusce 
T.  Ouinti  Trogi  scelerosi  ostium  canat,  et  ut  in  campo 
cum  primo  luci  adsiet." 

Inter  id  cum  circum  muros  mittitur  et  cum  contio  advo- 
catur  interesse  tempus,  apparet  ex  his  quae  interea  fieri 
f  illicitum  scriptum  est ;  sed  ad  comitiatum  vocatur  popu- 
lus,  ideo  quod  alia  de  causa  hie  magistratus  non  potest 
exercitum  urbanum  convocare ;  censor,  consul,  dictator, 
interrex  potest,  quod  censor  exercitum  centuriato  constituit 

[45] 


quinquennalem,  cum  lustrare  et  in  urbem  ad  vexillum  du- 
cere  debet ;  dictator  et  consul  in  singulos  annos,  quod  hie 
exercitui  imperare  potest  quo  eat,  id  quod  propter  cen- 
turiata  comitia  imperare  solent.  Ouare  non  est  dubium 
quin  hoc  inhcium  sit,  cum  circum  muros  itur,  ut  populus 
inhciatur  ad  magistratus  conspectum,  qui  viros  vocare 
potest,  in  eum  locum  unde  vox  ad  contionem  vocantis 
exaudiri  possit.  Quare  una  origine  illici  et  inlicis  quod 
in  choro  Proserpinae  est,  et  pellexit  quod  in  Hermiona 
est,  cum  ait  Pacuvius  : 

regni  alieni  cupiditas  pellexit. 

Sic  Elicii  lovis  ara  in  Aventino  ab  eliciendo.  Hoc  nunc 
aliter  fit  atque  olim,  quod  augur  consuli  adest  turn  cum 
exercitus  imperatur  ac  praeit  quid  eum  dicere  oporteat. 
Consul  auguri  imperare  solet  ut  inlicium  vocet,  non 
accenso  aut  praeconi.  Id  inceptum  credo,  cum  non  ades- 
set  accensus,  et  nihil  intererat  cui  imperaret ;  et  dicis 
causa  fiebant  quaedam  neque  item  facta  neque  item  dicta 

semper.  Varro  de  lingua  Lat.  VI,  86-95 

THE  BALLOT 

BROXIMUM  autcm  est  de  suffragiis,  quae  iubeo 
nota  esse  optimatibus,  populo  libera.  Att.  Ita  me 
J_L  hercule  attcndi,  nee  satis  intellexi  quid  sibi  lex  aut 
quid  verba  ista  vellent.  M.  Dicam,  Tite,  et  versabor  in  re 
difficili  ac  multum  et  saepe  quaesita,  suffragia  [in  magis- 
tratu  mandando  ac  de  reo  iudicando  atque  in  legum  roga- 
tione]  clam  an  palam  ferri  melius  esset,  Q.  An  etiam  id 
dubium  est  ?  Vereor  ne  a  te  rursus  dissentiam.  M.  Non 
facies,   Ouinte.     Nam  ego  in  ista  sum  scntentia  qua  te 

[46] 


fuisse  semper  scio,  nihil  ut  fuerit  in  suffragiis  voce  melius, 
sed  obtinerine  iam  possit  videndum  est.  Q.  Atqui,  frater, 
bona  tua  venia  dixerim,  ista  sententia  maxime  et  fallit 
inperitos  et  obest  saepissime  rei  publicae,  cum  aliquid 
verum  et  rectum  esse  dicitur,  sed  obtineri,  id  est,  obsisti 
posse  populo  negatur.  Primum  enim  obsistitur,  cum  agi- 
tur  severe ;  deinde  vi  opprimi  in  bona  causa  est  melius 
quam  malae  cedere.  Ouis  autem  non  sentit  omnem  auc- 
toritatem  optimatium  tabellariam  legem  abstulisse  ?  quam 
populus  liber  numquam  desideravit,  idem  oppressus  domi- 
natu  ac  potentia  principum  flagitavit.  Itaque  graviora 
indicia  de  potentissimis  hominibus  exstant  vocis  quam 
tabellae.  Guam  ob  rem  suffragandi  nimia  libido  in  non 
bonis  causis  eripienda  fuit  potentibus,  non  latebra  danda 
populo  in  qua,  bonis  ignorantibus  quid  quisque  sentiret, 
tabella  vitiosum  occultaret  suffragium.  Itaque  isti  ration! 
neque  lator  quisquam  est  inventus  nee  auctor  umquam  bo- 
nus. Sunt  enim  quattuor  leges  tabellariae,  quarum  prima 
de  magistratibus  mandandis :  ea  est  Gabinia  (139  b.c), 
lata  ab  homine  ignoto  et  sordido.  Secuta  biennio  post 
(137  B.C.)  Cassia  est  de  populi  iudiciis,  a  nobili  homine 
lata,  L.  Cassio,  sed  —  pace  familiae  dixerim  —  dissidente 
a  bonis  atque  omnis  rumusculos  popularis  aurae  aucu- 
pante.  Carbonis  est  tertia  (131  b.c.)  de  iubendis  legibus 
ac  vetandis,  seditiosi  atque  inprobi  civis,  cui  ne  reditus 
quidem  ad  bonos  salutem  a  bonis  potuit  adferre.  Uno  in 
genere  relinqui  videbatur  vocis  suffragium,  quod  ipse  Cas- 
sius  exceperat,  perduellionis  :  dedit  huic  quoque  iudicio 
C.  Caelius  (107  b.c.)  tabellam  doluitque,  quoad  vixit,  se, 
ut  opprimeret  C.  Popilium,  nocuisse  rei  publicae.  Et  avus 
quidem  noster  singular!  virtute  in  hoc  municipio,  quoad 
vixit,  restitit  ]\I.  Gratidio,  cuius  in  matrimonio   sororem, 

[47] 


aviam  nostram,  habebat,  ferenti  legem  tabellariam  :  cxci- 
tabat  enim  fluctus  in  simpulo,  ut  dicitur,  Gratidius,  quos 
post  filius  eius  in  Aegaeo  excitavit  mari.  Ac  nostro  qui- 
dem  avo,  cum  res  esset  ad  senatum  delata,  M.  Scaurus 
consul  "  Utinam,"  inquit  "  M.  Cicero,  isto  animo  atque 
virtute  in  summa  re  publica  nobiscum  versari  quam  in 
municipali  maluisses !  "  Quam  ob  rem,  quoniam  non 
recognoscimus  nunc  leges  populi  Romani,  sed  aut  repe- 
timus  ereptas  aut  novas  scribimus,  non  quid  hoc  populo 
obtineri  possit,  sed  quid  optimum  sit  tibi  dicendum  puto. 
Nam  Cassiae  legis  culpam  Scipio  tuus  sustinet,  quo  auc- 
tore  lata  esse  dicitur.  Tu,  si  tabellariam  tuleris,  ipse 
praestabis ;  nee  enim  mihi  placet  nee  Attico  nostro,  quan- 
tum e  voltu  eius  intellego.  Att.  Mihi  vero  nihil  umquam 
populare  placuit,  eamque  optimam  rem  publicam  esse  dico 
quam  hie  consul  constituerat,  quae  sit  in  potestate  opti- 
morum.  M.  Vos  quidem,  ut  video,  legem  antiquastis  sine 
tabella.  Sed  ego,  etsi  satis  dixit  pro  se  in  illis  libris  Scipio, 
tamen  ita  libertatem  istam  largior  populo,  ut  auctoritate  et 
valeant  et  utantur  boni ;  sic  enim  a  me  recitata  lex  est  de 
suffrages:  "  optimatibus  nota,  plebi  libera  sunto."  Quae 
lex  banc  sententiam  continet,  ut  omnis  leges  tollat  quae 
postea  latae  sunt,  quae  tegunt  omni  ratione  suffragium  ne 
quis  inspiciat  tabellam,  ne  roget,  ne  appellet ;  pontis  etiam 
lex  Maria  fecit  angustos.  Quae  si  opposita  sunt  ambitiosis, 
ut  sunt  fere,  non  reprehendo ;  sin  valuerint  tantum  leges 
ut  desinat  ambitus,  habeat  sane  populus  tabellam  quasi 
vindicem  libertatis,  dum  modo  haec  optimo  cuique  et  gra- 
vissimo  civi  ostendatur  ultroque  offeratur,  ut  in  eo  sit  ipso 
libertas,  in  quo  populo  potestas  honeste  bonis  gratificandi 
datur.  Eoque  nunc  fit  illud  quod  a  te  modo,  Ouinte,  dic- 
tum est,  ut  minus  multos  tabella  condemnet  quam  solebat 

[4S] 


vox,  quia  populo  licere  satis  est :  hoc  retento  reliqua  volun- 
tas auctoritati  aut  gratiae  traditur.  Itaque,  ut  omittam  lar- 
gitione  corrupta  suffragia,  non  vides,  si  quando  ambitus 
sileat,  quaeri  in  suffragiis  quid  optimi  viri  sentiant  ?  Ouam 
ob  rem  lege  nostra  libertatis  species  datur,  auctoritas 
bonorum  retinetur,  contentionis  causa  tollitur. 

Cic.  de  Legg.  Ill,  33-39 
COMITIA  CENTURIATA  OF  SERVIUS  TULLIUS 


X  IIS  qui  centum  milium  aeris  aut  maiorem  cen- 
H  sum  haberent  octoginta  confecit  centurias,  qua- 
dragenas  seniorum  ac  iuniorum  :  primae  classis 
omnes  appellati,  seniores  ad  urbis  custodiam  ut  praesto 
essent,  iuvenes  ut  foris  bella  gererent,  Arma  his  impe- 
rata  galea,  clipeum,  ocreae,  lorica,  omnia  ex  acre,  haec  ut 
tegumenta  corporis  essent,  tela  in  hostem  hastaque  et  gla- 
dius.  Additae  huic  classi  duae  fabrum  centuriae,  quae  sine 
armis  stipendia  facerent ;  datum  munus  ut  machinas  in 
bello  ferrent.  Secunda  classis  intra  centum  usque  ad  quin- 
que  et  septuaginta  milium  censum  instituta  et  ex  iis,  seni- 
oribus  iunioribusque,  viginti  conscriptae  centuriae.  Arma 
imperata  scutum  pro  clipeo  et  praeter  loricam  omnia  eadem. 
Tertiae  classis  in  quinquaginta  milium  censum  esse  voluit. 
Totidem  centuriae  et  hae,  eodemque  discrimine  aetatium 
factae ;  nee  de  armis  quicquam  mutatum,  ocreae  tantum 
ademptae.  In  quarta  classe  census  quinque  et  viginti 
milium  ;  totidem  centuriae  factae  ;  arma  mutata,  nihil  prae- 
ter hastam  et  verutum  datum.  Ouinta  classis  aucta,  cen- 
turiae triginta  factae.  Fundas  lapidesque  missiles  hi  secum 
gerebant ;  in  his  accensi,  cornicines  tubicinesque,  in  tres  cen- 
turias distribute    Undecim  milibus  haec  classis  censebatur. 

[49] 


Hoc  minor  census  reliquam  multitudinem  habuit :  inde 
una  centuria  facta  est  immunis  militia. 

Ita  pedestri  exercitu  ornato  distributoque  equitum  ex 
primoribus  civitatis  duodecim  scripsit  centurias.  Sex  item 
alias  centurias,  tribus  ab  Romulo  institutis,  sub  isdem 
quibus  inauguratae  erant  nominibus  fecit.  Ad  cquos 
emendos  dena  milia  aeris  ex  publico  data,  et  quibus  cquos 
alerent,  viduae  attributae,  quae  bina  milia  aeris  in  annos 
singulos  penderent.  Haec  omnia  in  dites  a  pauperibus 
inclinata  onera. 

Deinde  est  honos  additus  :  non  enim,  ut  ab  Romulo  tra- 
ditum  ceteri  servaverant  reges,  viritim  suffragium  eadem 
vi  eodemque  iure  promisee  omnibus  datum  est,  sed  gradus 
facti,  ut  neque  exclusus  quisquam  suffragio  videretur  et 
vis  omnis  penes  primores  civitatis  esset.  Equites  enim 
vocabantur  primi,  octoginta  inde  primae  classis  centuriae 
primum  peditum  vocabantur ;  ibi  si  variaret,  quod  raro 
incidebat,  ut  secundae  classis  vocarcntur,  nee  fere  umquam 
infra  ita  descenderent  ut  ad  infimos  pervenirent.  Nee 
mirari  oportet  hunc  ordinem,  qui  nunc  est  post  expletas 
quinque  et  triginta  tribus  duplicato  earum  numero  cen- 
turiis  iuniorum  seniorumque,  ad  institutam  ab  Servio  Tullio 
summam  non  convenire.  Ouadrifariam  enim  urbe  divisa 
regionibus  collibusque  quae  habitabantur,  partes  cas  tribus 
appellavit,  ut  ego  arbitror  a  tributo  —  nam  eius  quoque 
aequaliter  ex  censu  conferendi  ab  eodem  inita  ratio  est  — 
neque  eae  tribus  ad  centuriarum  distributionem  nume- 
rumque  quicquam  pertinuere.  ,        , 


[50] 


CICERO'S  ACCOUNT  OF  THE  COMITIA 
CENTURIATA 

(Reading  of  the  First  Hand) 

"UNC  rationem  videtis  esse  talem,  ut  equitum  cer- 
tamine  cum  et  suffragiis  et  prima  classis  addita 
centuria  quae  ad  summum  usum  urbis  fabris  tigna- 
riis  est  data,  .Villi,  centurias  —  tot  enim  reliquae  sunt  — 
octo  solae  si  accesserunt,  confecta  est  vis  populi  universa : 
reliquaque  multo  maior  multitude  sex  et  nonaginta  centu- 
riarum  neque  excluderetur  suffragiis,  ne  superbum  esset, 
nee  valeret  nimis,  ne  esset  periculosum. 

Cic.  de  Rep.  II,  39 

(Reading  of  the  Second  Hand) 

Nunc  rationem  videtis  esse  talem,  ut  equitum  centuriae 
cum  sex  suffragiis  et  prima  classis,  addita  centuria  quae  ad 
summum  usum  urbis  fabris  tignariis  est  data,  LXXX Villi 
centurias  habeat ;  quibus  ex  centum  quattuor  centuriis,  tot 
enim  reliquae  sunt,  octo  solae  si  accesserunt,  confecta  est 
vis  populi  universa  :  reliquaque  multo  maior  multitudo  sex 
et  nonaginta  centuriarum  neque  excluderetur  suffragiis,  ne 
superbum  esset,  nee  valeret  nimis,  ne  esset  periculosum. 

VOTE  OF  THE  COMITIA  CENTURIATA  (44  B.C.) 

Ecce  Dolabellae  comitiorum  dies  ;  sortitio  praerogati- 
vae  ;  quiescit.  Renuntiatur  ;  tacet.  Prima  classis  vocatur, 
renuntiatur ;  deinde  ut  assolet,  suffragia ;  tum  secunda 
classis  vocatur :  quae  omnia  sunt  citius  facta  quam  dixi. 
Confecto  negotio  bonus  augur  —  C.  Laelium  diceres  — 
" ^li«  die  "  i^q^it.  ^^^_  pj^.^_  jj^  s^ 

[51] 


PROCEDURE  IN  CONNECTION  WITH  THE  LAW 
FOR  CICERO'S  RECALL  (COMITIA  CENTURIATA) 

/7E  KALENDIS  lanuariis,  qui  dies  post  obitum 
occasumque  vestrum  rei  publicae  primus  inluxit, 
frequentissimus  senatus,  concursu  Italiae,  refe- 
rente  clarissimo  ac  fortissimo  viro,  P.  Lentulo,  consenti- 
ente  atque  una  voce  revocavit ;  me  idem  senatus  exteris 
nationibus,  me  legatis  magistratibusque  nostris  auctoritate 
sua,  consularibus  litteris,  non,  ut  tu  Insuber  dicere  ausus  es, 
orbatum  patria,  sed,  ut  senatus  illo  ipso  tempore  appellavit, 
civem  servatoremque  rei  publicae  commendavit ;  ad  meam 
unius  hominis  salutem  senatus  auxilium  omnium  civium 
cuncta  ex  Italia,  qui  rem  publicam  salvam  esse  vellent, 
consulis  voce  et  litteris  implorandum  putavit ;  mei  capitis 
conservandi  causa  Romam  uno  tempore  quasi  signo  dato 
Italia  tota  convenit ;  de  mea  salute  P.  Lentuli,  praestan- 
tissimi  viri  atque  optimi  consulis,  Cn.  Pompeii,  clarissimi 
atque  invictissimi  civis,  ceterorumque  principum  civitatis 
celeberrimae  et  gratissimae  contiones  fuerunt ;  de  me  sena- 
tus ita  decrevit,  Cn.  Pompeio  auctore  et  eius  sententiae 
principe,  ut,  si  quis  impedisset  reditum  meum,  in  hostium 
numero  putaretur,  eisque  verbis  ea  de  me  senatus  auctori- 
tas  declarata  est  ut  nemini  sit  triumphus  honorificentius 
quam  mihi  salus  restitutioque  perscripta  ;  de  me  cum  om- 
nes  magistratus  promulgassent  praeter  unum  praetorem,  a 
quo  non  fuit  postulandum,  fratrem  inimici  mei,  praeterque 
duos  de  lapide  emptos  tribunos,  legem  comitiis  centuriatis 
tulit  P.  Lentulus  consul  de  conlcgae  O.  Metelli  sententia, 
quem  mecum  eadem  res  publica  quae  in  tribunatu  eius 
diiunxerat,  in  consulatu  virtute  optimi  atque  iustissimi  viri 
sapientiaque  coniunxit.   Quae  lex  quem  ad  modum  accepta 

[5^] 


sit  quid  me  attinet  dicere  ?    Ex  vobis  audio  nemini  civi 

ullam  quo  minus  adesset  satis  iustam  excusationem  esse 

visam  ;  nullis  comitiis  umquam  neque  multitudinem  homi- 

num  tantam  neque  splendorem  fuisse ;   hoc  certe  video, 

quod  indicant  tabulae  publicae,  vos  rogatores,  vos  diribi- 

tores,  vos  custodes  fuisse  tabellarum,  et,  quod  in  honoribus 

vestrorum  propinquorum  non  facitis  vel  aetatis  excusatione 

vel  honoris,  id  in  salute  mea  nullo  rogante  vos  vestra 

sponte  fecistis.  ^      •    r.- 

^  Lie.  tn  Ptsonetn,  34-36 

ELECTION  OF  AEDILES  IN  THE  COMITIA  TRIBUTA 

iED  cur  sic  ago?  quasi  non  comitiis  iam  superiori- 
bus  sit  Plancius  designatus  aedilis :  quae  comitia 
primum  habere  coepit  consul  cum  omnibus  in  rebus 
summa  auctoritate,  tum  harum  ipsarum  legum  ambitus 
auctor ;  deinde  habere  coepit  subito  praeter  opinionem  om- 
nium, ut  ne  si  cogitasset  quidem  largiri  quispiam  daretur 
spatium  comparandi,  Vocatae  tribus,  latum  suffragium, 
diribitae  tabellae,  renuntiatae :  longe  plurimum  valuit  Plan- 
cius :  nulla  largitionis  nee  fuit  nee  esse  potuit  suspicio. 
Ain  tandem  ?  una  centuria  praerogativa  tantum  habet  auc- 
toritatis  ut  nemo  umquam  prior  earn  tulerit  quin  renuntia- 
tus  sit  aut  eis  ipsis  comitiis  consul  aut  certe  in  ilium  an- 
num :  aedilem  tu  Plancium  factum  esse  miraris,  in  quo 
non  exigua  pars  populi,  sed  universus  populus  voluntatem 
suam  declararit  ?  Cuius  in  honore  non  unius  tribus  pars, 
sed  comitia  tota  comitiis  fuerint  praerogativa?  Quo  qui- 
dem tempore,  Laterensis,  si  id  facere  voluisses,  aut  si  gravi- 
tatis  esse  putasses  tuae  quod  multi  nobiles  saepe  fecerunt, 
ut,  cum  minus  valuissent  suffragiis  quam  putassent,  postea 
prolatis  comitiis  prosternerent  se  et  populo  Romano  fracto 

[53] 


animo  atque  humili  supplicarent,  non  dubito  quin  omnis 
ad  te  conversura  fuerit  multitude,  Numquam  enim  fere 
nobilitas,  Integra  praesertim  atque  innocens,  a  populo  Ro- 
mano supplex  repudiata  est.  Sed  si  tibi  gravitas  tua  et 
magnitude  animi  pluris  fuit,  sicuti  esse  debuit,  quam  aedi- 
litas,  noli,  cum  habeas  id  quod  malueris,  desiderare  id 
quod  minoris  putaris.  Equidem  primum  ut  honore  dignus 
essem  maxime  semper  laboravi ;  secundo  ut  existimarer ; 
tertium  mihi  fuit  illud  quod  plerisque  primum  est,  ipse 
honos,  qui  eis  denique  debet  esse  iucundus  quorum  dig- 
nitati    populus    Romanus   testimonium,    non    beneficium 

ambitioni  dedit.  r-      j.      1^7      ■ 

Cic.  pro  Pla7icio^  49-5° 

ANOTHER  ELECTION  OF  AEDILES 

^OMITIIS  aediliciis,  cum  sole  caldo  ego  et  O.  Axius 
senator  tribulis  suffragium  tulissemus,  et  candidate 
cui  studebamus  vellemus  esse  praesto,  cum  do- 
mum  redirct,  Axius  mihi,  duni  diribentur,  inquit,  suffragia, 
vis  potius  villae  publicae  utamur  umbra,  quam  privati  can- 
didati  tabella  dimidiata  aedificemus  nobis  ?  Opinor,  inquam, 
non  solum  quod  dicitur,  malum  consilium  consultori  est 
pessimum,  sed  etiam  bonum  consilium  qui  consulit,  et  qui 
consulitur  bonum  habendum.  Itaque  imus,  venimus  in 
villam.  Ibi  Appium  Claudium  augurem  sedentem  inveni- 
mus  in  subselliis,  ut  consuli,  si  quid  usus  poposcisset,  esset 
praesto.  Sedebat  ad  sinistram  ei  Cornelius  Merula  consu- 
lar! familia  ortus  et  Fircellius  Pavo  Reatinus,  ad  dextram 
Minucius  Pica  et  M.  Petronius  Passer.  .  .  .  Cum  haec  lo- 
queremur,  clamor  fit  in  campo.  Nos  athletae  comitiorum 
cum  id  fieri  non  miraremur  propter  studia  suffragatorum, 
et  tamen  scire  vellemus  quid  esset,  venit  ad  nos  Pantuleius 

[54] 


Parra,  narrat  ad  tabulam,  cum  diriberent,  quendam  depren- 
sum  tesserulas  coicientem  in  loculum,  eum  ad  consulem 
tractum  a  fautoribus  conpetitorum.  Pavo  surgit,  quod  eius 
candidati  custos  dicebatur  deprensus.  .  .  .  Interea  venit 
apparitor  Appi  a  consule  et  augures  ait  citari.  Ille  foras 
exit  e  villa,  .  .  .  Interea  redit  Appius,  et  percontati  nos  ab 
illo  et  ille  a  nobis  quid  esset  dictum  ac  factum.  .  .  .  Interea 
redit  ad  nos  Pavo  et,  si  vultis,  inquit,  ancoras  tollere,  latis 
tabulis  sortitio  fit  tribuum,  ac  coepti  sunt  a  praecone  re- 
nuntiari  quem  quaeque  tribus  fecerint  aedilem,  Appius 
confestim  surgit,  ut  ibidem  candidato  suo  gratularetur  ac 
discederet  in  hortos.  .  ,  .  Nos  haec.  At  strepitus  ab  dex- 
tra  et  cum  lata  candidatus  noster  designatus  aedilis  in 
villam.  Cui  nos  occedimus  et  gratulati  in  Capitolium 
prosequimur.    Ille  inde  endo  suam  domum,  nos  nostram. 

Varro  7?.  7?.  Ill,  2;  5,  i8;  7;  12;  i  7,  I ;  17,  10 

LEX  QUINCTIA  DE  AQUAEDUCTIBUS  (COMITIA 
TRIBUTA  9  B.C.) 


"^  OUINCTIUS  Crispinus  consul  dc  seiiahis  sen- 
tcntia  populum  iure  rogavit  populusque  iure  scivit, 
.  in  foro  pro  rostris  aedis  divi  lulii,  pr<idie>  K. 
lulias,  Tribus  Sergia  principium  fuit,  pro  tribu  Sex<tus>, 
L<ucii>  f<ilius>,  Yaxvo  priimis  scivit. 

Quicunque  post  banc  legem  rogatam  rivos,  specus,  for- 
nices,  fistulas,  tubulos,  castella,  lacus  aquarum  publicarum 
quae  ad  urbem  Roinani  ducuntur,  dit-centtir,  sciens  dolo  malo 
foraverit,  ruperit,  foranda  rumpendave  curaverit  peiorave 
fecerit,  quo  minus  eae  aquae  earumve  quae  pars  in  urbem 
Romam  ire,  cadere,  fluere,  pervenire,  duci  possit,  quove 
minus  in  urbe  Roma  et  in  iis  locis,  aedificiis,  quae  loca, 

[55] 


aedificia  iirbi  continentia  sunt,  erunt,  in  his  hortis,  prae- 
diis,  locis,  quorum  hortorum,  praediorum,  locorum  dominis 
possessoribusve  aqua  data  vel  adtributa  est  vel  erit,  saliat, 
distribuatur,  dividatur,  in  castella,  lacus  immittatur :  is  po- 
pulo  Romano  HS  C  milia  dare  damnas  esto;  et  qui  d<olo> 
m<alo>  quid  eomm  ita  fecerit,  id  omne  sarcire,  reficere, 
restituere,  aedificare,  ponere  et  celere  demolire  damnas  csto 
sine  dolo  malo;  eaque  omnia  ita  ut  recte  factum  esse  volet 
quicumque  curator  aquarum  est,  erit,  a?it  si  curator  aquarum 
nemo  erit,  tum  is  praetor  qui  inter  cives  et  peregrinos  ius 
dicet,  multa,  pignoribus  cogito,  coercito ;  eique  curatori, 
aut  si  curator  non  erit,  tum  ei  praetori  eo  nomine  cogendi, 
coercendi,  multae  dicendae  sive  pignoris  capiendi  ius  po- 
testasque  esto.  Si  quid  eorum  servus  fecerit,  dominus  eius 
HS  C  milia  populo  Romano  d<are>  d<amnas>  e<sto>.  Si 
quis  locus  circa  rivos,  specus,  fornices,  fistulas,  tubulos,  cas- 
tella, lacus  aquarum  publicarum  quae  ad  urbem  Romam 
ducuntur  et  ducentur,  terminatus  est  et  erit,  ne  quis  in  eo 
loco  post  banc  legem  rogatam  quid  obponito,  molito,  ob- 
saepito,  figito,  statuito,  ponito,  conlocato,  arato,  serito ;  neve 
in  eum  quid  immittito,  praeterquam  eorum  faciendorum, 
reponendorum  causa  quae  hac  lege  licebit,  oportebit.  Qui 
adversus  ea  quid  fecerit,  adversus  eum  siremps  lex  ius 
causaque  omnium  rerum  omnibusque  esto,  atque  uti  esset 
esseve  oporteret,  si  is  adversus  banc  legem  rivum,  specum 
rupisset  forassetve.  Quo  minus  in  eo  loco  pascere,  herbam, 
fenum  secare,  sentes  tollere  liceat,  eius  hac  lege  nihil  ro- 
gatit}-;  curatores  aquarum  qui  nunc  sunt  quique  erunt 
faciunto  nt  i?i  eo  loco,  qui  locus  circa  fontes  et  fornices 
et  muros  et  rivos  et  specus  terminatus  est,  arbores,  vites, 
vepres,  sentes,  ripae  maceria,  salicta,  harundineta  tollantur, 
excidantur,  cffodiantur,  excodicentur  uti  quod  recte  factum 

[56] 


esse  volent ;  eoque  nomine  iis  pignoris  capio,  multae  dictio 
coercitioque  esto,  idque  iis  sine  fraude  sua  facere  liceat  ius 
potestasque  esto.  Quo  minus  vites,  arbores  quae  villis, 
aedificiis  maceriisve  inclusae  sunt,  maceriae  quas  curatores 
aquarum  causa  cognita  ne  demolirentur  dominis  permise- 
runt,  quibus  inscripta  insculptaque  essent  ipsorum  qui  per- 
misissent  curatorum  nomina,  maneant,  hac  lege  nihilum 
rogator.  Quo  minus  ex  iis  fontibus,  rivis,  specibus,  fornici- 
bus  aquam  sumere,  haurire  iis  quibuscumque  curatores 
aquarum  permiserunt,  permiserint,  praeterquam  rota,  calice, 
machina  liceat,  dum  ne  qui  puteus  neque  foramen  no\aim 
fiat,  eius  hac  lege  nihilum  rogator. 

Frontinus  de  Aqtiaedziciibtis,  129  (Buecheler) 


TRIAL  OF  C.  CORNELIUS  FOR  "  MAIESTAS,"  IL- 
LUSTRATING   VARIOUS    POWERS    OF    PEOPLE, 
SENATE,  AND  MAGISTRATES 

CORNELIUS  homo  non  improbus  vita  habitus 
est.  Fuerat  quaestor  Cn.  Pompeii,  dein  tribu- 
nus  plebis  C.  Pisone  M',  Glabrione  coss.  biennio 
ante  quam  haec  dicta  sunt.  In  eo  magistratu  ita  se  gessit 
ut  iusto  pertinacior  videretur.  Alienatus  est  autem  a  senatu 
ex  hac  causa.  Rettulerat  ad  senatum  ut,  quoniam  extera- 
rum  nationum  legatis  pecunia  magna  daretur  usura,  turpia- 
que  et  famosa  ex  eo  lucra  fierent,  ne  quis  legatis  exterarum 
nationum  pecuniam  expensam  ferret.  Cuius  relationem 
repudiavit  senatus,  et  decrevit  satis  cautum  videri  eo  S.  C. 
quod  ante  annos  septem  et  XX  L.  Domitio  C.  Coelio  coss. 
factum  erat,  cum  senatus  ante  pauculos  annos  ex  eodem 
illo  S.  C.  decrevisset  ne  quis  Cretensibus  pecuniam  mutuam 

[57] 


daret.  Cornelius  ea  repulsa  offensus  senatui  questus  est  de 
ea  re  in  contione  :  exhauriri  provincias  usuris  ;  provider!  ut 
haberent  legati  unde  praesentia  munera  darent ;  promul- 
gavitque  legem  qua  auctoritatem  senatus  minuebat,  ne  quis 
nisi  per  populum  legibus  solveretur.  Quod  antiquo  quo- 
que  iure  erat  cautum ;  itaque  in  omnibus  S.  C.  quibus  ali- 
quem  legibus  solvi  placebat  adici  erat  solitum,  ut  de  ea 
re  ad  populum  ferretur :  sed  paulatim  ferri  erat  desitum, 
resque  iam  in  eam  consuetudinem  venerat  ut  postremo  ne 
adiceretur  quidem  in  senatus  consultis  de  rogatione  ad  popu- 
lum ferenda ;  eaque  ipsa  S.  C.  per  pauculos  admodum  fie- 
bant.  Indigne  eam  Corneli  rogationem  tulerant  potentissimi 
quique  ex  senatu,  quorum  gratia  magnopere  minuebatur; 
itaque  P.  Servilius  Globulus  tribunus  plebis  inventus  erat 
qui  C.  Cornelio  obsisteret.  Is,  ubi  legis  ferundae  dies  venit 
et  praeco  subiciente  scriba  verba  legis  recitare  populo  coepit, 
et  scribam  subicere  et  praeconem  pronuntiare  passus  non 
est.  Tum  Cornelius  ipse  codicem  recitavit.  Quod  cum 
improbe  fieri  C.  Piso  consul  vehementer  quereretur,  tolli- 
que  tribuniciam  intercessionem  diceret,  gravi  convicio  a 
populo  exceptus  est ;  et,  cum  ille  eos  qui  sibi  intentabant 
manus  prendi  a  lictore  iussisset,  fracti  eius  fasces  sunt, 
lapidesque  etiam  ex  ultima  contione  in  consulem  iacti : 
quo  tumultu  Cornelius  perturbatus  concilium  dimisit.  .  .  . 
Actum  deinde  eadem  de  re  in  senatu  est  magnis  conten- 
tionibus.  Tum  Cornelius  ita  ferre  rursus  coepit,  ne  quis 
in  senatu  legibus  solveretur  nisi  CC  non  minus  adfuissent, 
neve  quis,  cum  quis  ita  solutus  esset,  intercederet,  cum  de 
ea  re  ad  populum  ferretur.  Haec  sine  tumultu  res  acta  est. 
Nemo  enim  negare  poterat  pro  senatus  auctoritate  esse  eam 
legem ;  sed  tamen  eam  tulit  invitis  optimatibus,  qui  vel  per 
paucos  talia  S.  C.  gratificari  solebant.   Aliam  deinde  legem 

[58] 


Cornelius,  etsi  nemo  repugnare  ausus  est,  multis  tamen 
invitis  tulit,  ut  praetores  ex  edictis  suis  perpetuis  ius  dice- 
rent  :  quae  res  f  eumautf  gratiam  ambitiosis  praetoribus,  qui 
varie  ius  dicere  assueverant,  sustulit.  Alias  quoque  com- 
plures  leges  Cornelius  promulgavit,  quibus  plerisque  colle- 
gae  intercesserunt :  per  quas  contentiones  totius  tribunatus 
eius  tempus  peractum  est. 

Sequenti  deinde  anno  M'.  Lepido  L,  Volcacio  coss.,  quo 
anno  praetor  Cicero  fuit,  reum  Cornelium  duo  fratres  Co- 
minii  lege  Cornelia  de  maiestate  fecerunt.  Detulit  nomen 
Publius,  subscripsit  Gaius.  Et  cum  P.  Cassius  praetor  de- 
cimo  die,  ut  mos  est,  adesse  iussisset,  eoque  die  ipse  non 
adfuisset  seu  avocatus  propter  publici  frumenti  curam  seu 
gratificans  reo,  circumvent!  sunt  ante  tribunal  eius  accusa- 
tores  a  notis  operarum  ducibus,  ita  ut  mors  intentaretur, 
si  mox  non  desisterent.  Quam  pemiciem  vix  effugerunt 
interventu  consulum,  qui  advocati  reo  descenderant.  Et  cum 
in  scalas  quasdam  Cominii  fugissent,  clausi  in  noctem  ibi 
se  occultaverunt,  deinde  per  tecta  vicinorum  (aedium)  pro- 
fugerunt  ex  urbe.  Postero  die,  cum  P.  Cassius  adsedisset 
et  citati  accusatores  non  adessent,  exemptum  nomen  est 
de  reis  Corneli ;  Cominii  autem  magna  infamia  flagrave- 
runt  vendidisse  silentium  magna  pecunia. 

Sequente  deinde  anno  L.  Cotta  L.  Torquato  coss.,  quo 
haec  oratio  a  Cicerone  praetura  nuper  peracta  (praetore) 
dicta  est,  cum  prima  pars  .  .  ,  Manilius,  qui  iudicium  per 
operarum  duces  turbaverat,  deinde,  quod  ex  S.  C.  ambo  con- 
sules  praesidebant  ei  iudicio,  non  respondisset  absensque 
esset  damnatus,  recreavit  se  Cominius,  ut  infamiam  accep- 
tae  pecuniae  tolleret,  ac  repetiit  Cornelium  lege  maies- 
tatis.  Res  acta  est  magna  expectatione.  Paucos  autem 
homines    Cornelius    perterritus    Manili   exitu   recenti   in 

[59] 


iudicium  adhibuit,  ut  ne  clamor  quidem  ullus  ab  advocatis 
eius  oriretur. 

Dixerunt  in  eum  infesti  testimonia  principes  civitatis  qui 
plurimum  in  senatu  poterant,  O.  Hortensius,  O.  Catulus, 
Q.  Metellus  Pius,  M.  Lucullus,  M'.  Lepidus.  Dixerunt 
autem  hoc  :  vidisse  se  cum  Cornelius  in  tribunatu  codicem 
pro  rostris  ipse  recitaret,  quod  ante  Cornelium  nemo  fecisse 
existimaretur.  Volebant  videri  se  iudicare  eam  rem  magno- 
pere  ad  crimen  imminutae  maiestatis  tribuniciae  pertinere  ; 
etenim  prope  tollebatur  intercessio,  si  id  tribunis  permitte- 
retur.  Non  poterat  negare  id  factum  esse  (Cicero,  sed)  eo 
confugit,  ut  diceret :  non  ideo  quod  lectus  sit  codex  a  tri- 
buno,  imminutam  esse  tribuniciam  potestatem.  Qua  vero 
arte  et  scientia  orationis,  ita  ut  et  dignitatem  clarissimorum 
civium  contra  quos  dicebat  non  violaret,  et  tamen  auctori- 
tate  eorum  laedi  reum  non  pateretur,  quantaque  moderatione 
rem  tam  difficilem  aliis  tractaverit,  lectio  ipsa  declarabit. 
Adiumentum  autem  habuit  quod,  sicut  diximus,  Cornelius, 
praeter  destrictum  propositum  animi  adversus  principum 
voluntatem,  cetera  vita  nihil  fecerat  quod  magnopere  inpro- 
babatur ;  praeterea  quod  et  ipse  Globulus  qui  intercesserat 
aderat  Cornelio,  et  (quod  ipsum  quoque  diximus)  quod 
Cornelius  Pompeii  Magni  quaestor  fuerat,  apud  duas  partes 
rco  proderat  equitum  Romanorum  et  tribunorum  aerario- 
rum,  et  ex  tertia  quoque  parte  senatorum  apud  plerosque, 
exceptis  eis  qui  erant  familiares  principum  civitatis.  Res 
acta  est  magno  conventu,  magnaque  expectatio  fuit  quis 
eventus  iudicii  futurus  esset.  Namque  et  a  summis  viris 
dici  testimonia  in  Cornelium,  et  id  quod  ei  dicerent  confi- 
teri  reum  animadvcrtebant.  Extat  oratio  Comini  accusa- 
toris  quam  sumere  in  manus  est  aliquod  operae  pretium, 
non  solum  propter  Ciceronis  orationes  quas  pro  Cornelio 

[60] 


habemus,  sed  etiam  propter  semet  ipsam,  Cicero,  (ut)  ipse 
significat,  quatriduo  Cornelium  defendit ;  quas  actiones 
contulisse  eum  in  duas  orationes  apparet.  ludicium  id 
exercuit  O.  Gallius  praetor. 

■  •••••••• 

Magno  numero  sententiarum  Cornelius  absolutus  est. 

AscoNius,  In  Conielianam 

VARRO'S  COMMENTARIUS  ISAGOGICUS  (71  B.C.) 

^NAEO  Pompeio  consulatus  primus  cum  M.  Crasso 
designatus  est.  Eum  magistratum  Pompeius  cum 
initurus  foret,  quoniam  per  militiae  tempora  sena- 
tus  habendi  consulendique  rerum  expers  urbanarum  fuit, 
M.  Varronem,  familiarem  suum,  rogavit  uti  commenta- 
rium  faceret  "  isagogicum, "  sic  enim  Varro  ipse  appellat, 
ex  quo  disceret  quid  facere  dicereque  deberet,  cum  sena- 
tum  consuleret.  Eum  librum  commentarium  quem  super 
ea  re  Pompeio  fecerat,  perisse  Varro  ait  in  litteris  quas 
ad  Oppianum  dedit,  quae  sunt  in  libro  epistulicarum  quaes- 
tionum  quarto,  in  quibus  litteris,  quoniam  quae  ante  scrip- 
serat  non  comparebant,  docet  rursum  multa  ad  cam  rem 
ducentia. 

Primum  ibi  ponit,  qui  fuerint  per  quos  more  maiorum 
senatus  haberi  soleret,  eosque  nominat :  "  dictatorem,  con- 
sules,  praetores,  tribunos  plebi,  interregem,  praefectum 
urbi,"  neque  alii,  praeter  hos,  ius  fuisse  dixit  facere  sena- 
tus consultum,  quotiensque  usus  venisset  ut  omnes  isti 
magistratus  eodem  tempore  Romae  essent,  tum  quo  supra 
ordine  scripti  essent,  qui  eorum  prior  aliis  esset,  ei  potissi- 
mum  senatus  consulendi  ius  fuisse  ait,  deinde  extraordi- 
nario  iure  tribunos  quoque  militares  qui  pro  consulibus 

[6i] 


fuissent,  item  decemviros,  quibus  impcrium  consularc  turn 
esset,  item  triumviros  rei  publicae  constituendae  causa  crea- 
tes ius  consulendi  senatum  habuisse. 

Postea  scripsit  de  intercessionibus  dixitque  intercedendi 
ne  senatus  consultum  fieret  ius  fuisse  iis  solis,  qui  eadem 
potestate  qua  ii  qui  senatus  consultum  facere  vellent, 
maioreve  essent. 

Tum  adscripsit  de  locis  in  quibus  senatus  consultum 
fieri  iure  posset,  docuitque  confirmavitque,  nisi  in  loco  per 
augurem  constitute  quod  "  templum  "  appellaretur  sena- 
tus consultum  factum  esset,  iustum  id  non  fuisse.  Propte- 
rea  et  in  curia  Hostilia  et  in  Pompeia  et  post  in  lulia, 
cum  profana  ea  loca  fuissent,  templa  esse  per  augures 
constituta,  ut  in  iis  senatus  consulta  more  maiorum  iusta 
fieri  possent.  Inter  quae  id  quoque  scriptum  reliquit,  non 
omnes  aedes  sacras  templa  esse  ac  ne  aedem  quidcm 
Vestae  templum  esse. 

Post  haec  deinceps  dicit,  senatus  consultum  ante  exor- 
tum  aut  post  occasum  solem  factum  ratum  non  fuisse, 
opus  etiam  censorium  fecisse  existimatos  per  quos  eo 
tempore  senatus  consultum  factum  esset. 

Docet  deinde  inibi  multa,  quibus  diebus  habere  senatum 
ius  non  sit,  immolareque  hostiam  prius  auspicarique  dcbere 
qui  senatum  habiturus  esset,  de  rebusque  divinis  priusquam 
humanis  ad  senatum  referendum  esse,  tum  porro  referri 
oportere  aut  infinite  de  re  publica,  aut  de  singulis  rebus 
finite ;  senatusque  consultum  fieri  duobus  modis  :  aut  per 
discessionem,  si  consentiretur,  aut,  si  res  dubia  cssct,  per 
singulorum  sententias  exquisitas  ;  singulos  autem  debere 
consuli  gradatim  incipique  a  consulari  gradu.  Ex  quo 
gradu  semper  quidem  antea  primum  rogari  solitum  qui 
princeps  in  senatum  lectus  esset ;  tum  autem,  cum  haec 

[62] 


scriberet,  novum  morem  institutum  refert  per  ambitionem 
gratiamque,  ut  is  primus  rogaretur,  quern  rogare  vellet 
qui  haberet  senatum,  dum  is  tamen  ex  gradu  consulari 
esset.  Praeter  haec  de  pignore  quoque  capiendo  disserit 
deque  multa  dicenda  senatori  qui,  cum  in  senatum  venire 
deberet,  non  adesset.  Haec  et  alia  quaedam  id  genus  in 
libro  quo  supra  dixi,  ]\I.  Varro  epistula  ad  Oppianum 
scripta  exsecutus  est. 

Sed  quod  ait,  senatus  consultum  duobus  modis  fieri 
solere,  aut  conquisitis  sententiis  aut  per  discessionem, 
parum  convenire  videtur  cum  eo  quod  Ateius  Capito  in 
coniectaneis  scriptum  reliquit.  Nam  in  libro  Villi,  Tube- 
ronem  dicere  ait,  nullum  senatus  consultum  fieri  posse 
non  discessione  facta,  quia  in  omnibus  senatus  consultis, 
etiam  in  iis  quae  per  relationem  fierent,  discessio  esset 
necessaria,  idque  ipse  Capito  vemm  esse  adfirmat.  Sed 
de  hac  omni  re  alio  in  loco  plenius  accuratiusque  nos 
memini  scribere.  ^^^_  ^^^^  XIIII,  7 

Praefectum  urbi  Latinarum  causa  relictum  senatum 
habere  posse  lunius  negat,  quoniam  ne  senator  quidem 
sit  neque  ius  habeat  sententiae  dicendae,  cum  ex  ea  aetate 
praefectus  fiat  quae  non  sit  senatoria.  M.  autem  Varro 
in  quarto  epistulicarum  quaestionum  et  Ateius  Capito  in 
coniectaneorum  Villi,  ius  esse  praefecto  senatus  habendi 
dicunt ;  deque  ea  re  adsensum  esse  Capito  Varronem  Tube- 
roni  contra  sententiam  lunii  refert :  Nam  et  tribunis,  inquit, 
plebis  senatus  habendi  ius  erat,  quamquam  senatores  non 
essent  ante  Atinium  plebi  scitum.        ^^^_  ^^^^^  ^^jjj^  S 


[63] 


PEDARII  SENATORES 

'ON  pauci  sunt,  qui  opinantur  "  pedarios  senato- 
res  "  appellatos,  qui  sententiam  in  senatu  non 
verbis  dicerent,  sed  in  alienam  sententiam  pedi- 
bus  irent.  Quid  igitur  ?  cum  senatus  consultum  per  dis- 
cessionem  fiebat,  nonne  universi  senatores  sententiam 
pedibus  ferebant  ?  Atque  hacc  etiam  vocabuli  istius  ratio 
dicitur  quam  Gavius  Bassus  in  commentariis  suis  scrip- 
tarn  reliquit.  Senatores  enim  dicit  in  veterum  aetate,  qui 
curulem  magistratum  gessissent,  curru  solitos  honoris 
gratia  in  curiam  vehi,  in  quo  curru  sella  esset,  super  quam 
considerent,  quae  ob  cam  causam  "  curulis  "  appellaretur ; 
sed  eos  senatores  qui  magistratum  curulem  nondum  cepe- 
rant  pedibus  itavisse  in  curiam  :  propterea  senatores  non- 
dum maioribus  honoribus  "pedarios "  nominatos.  M. autem 
Varro,  in  satira  Menippea  quae  'Ittttokvoop  inscripta  est, 
equites  quosdam  dicit  "  pedarios  "  appellatos,  videturque 
eos  significare,  qui,  nondum  a  censoribus  in  senatum  lecti, 
senatores  quidem  non  crant,  sed  quia  honoribus  populi  usi 
erant,  in  senatum  veniebant  et  sententiae  ius  habebant. 
Nam  et  curulibus  magistratibus  functi,  si  nondum  a  censo- 
ribus in  senatum  lecti  erant,  senatores  non  erant  et,  quia 
in  postremis  script!  erant,  non  rogabantur  sententias,  sed, 
quas  principes  dixerant,  in  cas  discedebant.  Hoc  signifi- 
cabat  edictum  quo  nunc  quoque  consules  (...)  que,  cum 
senatores  in  curiam  vocant,  servandae  consuctudinis  causa 
tralaticio  utuntur.  Verba  edicti  haec  sunt :  Senatores  qui- 
busque  in  senatu  sententiam  dicere  licet. 

Hoc  vocabulum  a  plerisque  barbare  dici  animadvertimus. 
Nam  pro  "  pedariis  "  '"  pedaneos  "  appellant. 

AuL.  Gell.  III.  1 8 
[64] 


ORDO  SENTENTIARUM  ROGANDARUM 

AVE  legem  quae  nunc  de  senatu  habendo  obser- 
vatur,  ordo  rogandi  sententias  varius  fuit.  Alias 
primus  rogabatur  qui  princeps  a  censoribus  in 
senatum  lectus  fuerat,  alias  qui  designati  consules  erant ; 
quidam  e  consulibus,  studio  aut  necessitudine  aliqua  adducti, 
quem  is  visum  erat  honoris  gratia  extra  ordinem  senten- 
tiam  primum  rogabant.  Observatum  tamen  est,  cum  extra 
ordinem  fieret,  ne  quis  quemquam  ex  alio  quam  ex  con- 
sulari  loco  sententiam  primum  rogaret.  C.  Caesar,  in  con- 
sulatu  quem  cum  M.  Bibulo  gessit,  quattuor  solos  extra 
ordinem  rogasse  sententiam  dicitur.  Ex  his  quattuor  prin- 
cipem  rogabat  M.  Crassum,  sed,  postquam  filiam  Cn.  Pom- 
peio  desponderat,  primum  coeperat  Pompeium  rogare. 

Eius  rei  rationem  reddidisse  eum  senatui  Tiro  Tullius, 
M.  Ciceronis  libertus,  refert,  itaque  se  ex  patrono  suo 
audisse  scribit.  Id  ipsum  Capito  Ateius,  in  libro  quem  de 
officio  senatorio  composuit,  scriptum  reliquit. 

In  eodem  libro  Capitonis  id  quoque  scriptum  est :   C, 

inquit,  Caesar  consul  M.  Catonem  sententiam  rogavit.  Cato 

rem  quae  consulebatur,  quoniam  non  e  re  publica  videba- 

tur,  perfici  nolebat.   Eius  rei  ducendae  gratia  longa  oratione 

utebatur  eximebatque  dicendo  diem,    Erat  enim  ius  sena- 

tori,  ut  sententiam  rogatus  diceret  ante  quicquid  vellet  aliae 

rei  et  quoad  vellet.  Caesar  consul  viatorem  vocavit  eumque, 

cum  finem  non  faceret,  prendi  loquentem  et  in  carcerem 

duci  iussit.   Senatus  consurrexit  et  prosequebatur  Catonem 

in  carcerem.    Hac,  inquit,  invidia  facta,  Caesar  destitit  et 

mitti  Catonem  iussit.  .       „        ,,, 

AuL.  Gell.  IV,  lo 


[65] 


A  QUESTION  AS  TO  SENATORIAL  PROCEDURE 

C.  PLINIUS  ARISTONI  SUO  S. 

^UM  sis  peritissimus  et  privati  iuris  et  publici,  cuius 
pars  senatorium  est,  cupio  ex  te  potissimum  audire, 
erraverim  in  senatu  proxime  necne,  non  ut  in  prae- 
teritum  (serum  enim),  verum  ut  in  futurum,  si  quid  simile 
inciderit,  erudiar.  Dices  :  "  Cur  quaeris  quod  nosse  debe- 
bas  ?  "  Priorum  temporum  servitus  ut  aliarum  optimarum 
artium  sic  etiam  iuris  senatorii  oblivionem  quandam  et  ig- 
norantiam  induxit.  Ouotus  enim  quisque  tarn  patiens,  ut 
velit  discere  quod  in  usu  non  sit  habiturus  ?  Adde,  quod 
difficile  est  tenere  quae  acceperis,  nisi  exerceas.  Itaque 
reducta  libertas  rudes  nos  et  imperitos  deprehendit ;  cuius 
dulcedine  accensi  cogimur  quaedam  facere  ante  quam  nosse. 
Erat  autem  antiquitus  institutum,  ut  a  maioribus  natu  non 
auribus  modo,  verum  etiam  oculis  disceremus,  quae  facienda 
mox  ipsi  ac  per  vices  quasdam  tradenda  minoribus  habe- 
remus.  Inde  adulescentuli  statim  castrensibus  stipendiis 
imbuebantur,  ut  imperare  parendo,  duces  agere,  dum  se- 
quuntur,  adsuescerent ;  inde  honores  petituri  adsistebant 
curiae  foribus  et  consilii  publici  spectatores  ante  quam  con- 
sorte's  erant.  Suus  cuique  parens  pro  magistro  aut,  cui 
parens  non  erat,  maximus  quisque  et  vetustissimus  pro 
parente.  Quae  potestas  referentibus,  quod  censentibus  ius, 
quae  vis  magistratibus,  quae  ceteris  libertas,  ubi  cedendum, 
ubi  resistendum,  quod  silendi  tempus,  quis  dicendi  modus, 
quae  distinctio  pugnantium  sententiarum,  quae  executio 
prioribus  aliquid  addentium,  omnem  denique  senatorium 
morem,  quod  fidissimum  praecipiendi  genus,  exemplis  do- 
cebantur.    At  nos  iuvenes  fuimus  quidem  in  castris,  sed 

[66] 


cum  suspecta  virtus,  inertia  in  pretio,  cum  ducibus  aucto- 
ritas  nulla,  nulla  militibus  verecundia,  nusquam  imperium, 
nusquam  obsequium,  omnia  soluta,  turbata  atque  etiam  in 
contrarium  versa,  postremo  obliviscenda  magis  quam  te- 
nenda.  lidem  prospeximus  curiam,  sed  curiam  trepidam 
et  elinguem,  cum  dicere  quod  velles,  periculosum,  quod 
nolles,  miserum  esset.  Quid  tunc  disci  potuit,  quid  didi- 
cisse  iuvit,  cum  senatus  aut  ad  otium  summum  aut  ad 
summum  nefas  vocaretur  et  modo  ludibrio,  modo  dolori 
retentus  numquam  seria,  tristia  saepe  censeret  ?  Eadem 
mala  iam  senatores,  iam  participes  malorum  multos  per 
annos  vidimus  tulimusque  ;  quibus  ingenia  nostra  in  pos- 
terum  quoque  hebetata,  fracta,  contusa  sunt.  Breve  tem- 
pus  (nam  tanto  brevius  omne  quanto  felicius  tempus),  quo 
libet  scire  quid  simus,  libet  exercere  quod  scimus.  Quo 
iustius  peto,  primum  ut  errori,  si  quis  est  error,  tribuas 
veniam,  deinde  medearis  scientia  tua,  cui  semper  fuit  curae 
sic  iura  publica  ut  privata,  sic  antiqua  ut  recentia,  sic  rara 
ut  adsidua  tractare.  Atque  ego  arbitror  illis  etiam,  quibus 
plurimarum  rerum  agitatio  frequens  nihil  esse  ignotum  pa- 
tiebatur,  genus  quaestionis  quod  adfero  ad  te,  aut  non  satis 
tritum  aut  etiam  inexpertum  fuisse.  Hoc  et  ego  excusatior, 
si  forte  sum  lapsus,  et  tu  dignior  laude,  si  potes  id  quoque 
docere,  quod  in  obscuro  est  an  didiceris. 

Referebatur  de  libertis  Afrani  Dextri  consulis  incertum 
sua  an  suorum  manu,  scelere  an  obsequio  perempti.  Hos 
alius  ("  Quis  ?  "  inquis  ;  ego,  sed  nihil  refert)  post  quaesti- 
onem  supplicio  liberandos,  alius  in  insulam  relegandos,  alius 
morte  punicndos  arbitrabatur,  Ouarum  sententiarum  tanta 
diversitas  erat,  ut  non  possent  esse  nisi  singulae.  Quid 
enim  commune  habet  occidere  et  relegare  ?  Non  hercule 
magis  quam    relegare   et  absolvere ;    quamquam   propior 

[67] 


aliquanto  est  sententiae  relegantis,  quae  absolvit  quam  quae 
occidit  (utraque  enim  ex  illis  vitam  relinquit,  haec  adimit), 
cum  interim,  et  qui  morte  puniebant,  et  qui  relegabant,  una 
sedebant  et  temporaria  simulatione  concordiae  discordiam 
differebant.  Ego  postulabam  ut  tribus  sententiis  constaret 
suus  numerus,  nee  se  brevibus  indutiis  duae  iungerent. 
Exigebam  ergo,  ut  qui  capitali  supplicio  adficiendos  puta- 
bant  discederent  a  relegante,  nee  interim  contra  absolven- 
tes  mox  dissensuri  congregarentur,  quia  parvulum  referret 
an  idem  displiceret,  quibus  non  idem  placuisset.  Illud  etiam 
mihi  permirum  videbatur,  eum  quidem,  qui  libertos  rele- 
gandos,  servos  supplicio  adficiendos  censuisset,  coactum 
esse  dividere  sententiam,  hunc  autem,  qui  libertos  morte 
multaret,  cum  relegante  numerari.  Nam  si  oportuisset  di- 
vidi  sententiam  unius,  quia  res  duas  comprehendebat,  non 
reperiebam  quem  ad  modum  posset  iungi  sententia  duorum 
tam  diversa  censentium. 

Atque  adeo  permitte  mihi  sic  apud  te  tamquam  ibi,  sic 
peracta  re  tamquam  adhuc  Integra  rationem  iudicii  mei 
reddere,  quaeque  tunc  carptim  multis  obstrepentibus  dixi, 
nunc  per  otium  iungere.  Fingamus  tres  omnino  iudices 
in  banc  causam  datos  esse,  horum  uni  placuisse  perire  li- 
bertos, alteri  relegari,  tertio  absolvi ;  utrumne  sententiae 
duae  collatis  viribus  novissimam  periment,  an  separatim 
una  quaeque  tantundcm  quantum  altera  valebit,  nee  magis 
poterit  cum  secunda  prima  conecti  quam  secunda  cum  ter- 
tia  ?  Igitur  in  senatu  quoque  numerari  tamquam  contrariae 
debent,  quae  tamquam  diversae  dicuntur,  Ouodsi  unus 
atque  idem  et  perdendos  censeret  et  relegandos,  num  ex 
sententia  unius  et  perire  possent  et  relegari  ?  num  denique 
omnino  una  sententia  putaretur,  quae  tam  diversa  coniun- 
geret  ?    Ouem  ad  modum  igitur,  cum  alter  perdendos,  alter 

[68] 


censeat  relegandos,  videri  potest  una  sententia,  quia  dicitur 
a  duobus,  quae  non  videretur  una,  si  ab  uno  diceretur  ? 
Quid  ?  lex  non  aperte  docet  dirimi  debere  sententias  occi- 
dentis  et  relegantis,  cum  ita  discessionem  fieri  iubet :  "  Qui 
haec  sentitis,  in  banc  partem,  qui  alia  omnia,  in  illam  par- 
tem ite  qua  sentitis  "  ?  Examina  singula  verba  et  expende : 
"qui  haec  sentitis,"  hoc  est  qui  relegandos  putatis,  "in 
banc  partem,"  id  est  in  earn  in  qua  sedet  qui  censuit  re- 
legandos. Ex  quo  manifestum  est  non  posse  in  eadem  parte 
remanere  eos  qui  interficiendos  arbitrantur.  "  Qui  alia 
omnia  "  :  animadvertis,  ut  non  contenta  lex  dicere  "  alia  " 
addiderit  "omnia,"  Num  ergo  dubium  est  alia  omnia 
sentire  eos  qui  occidunt  quam  qui  relegant  ?  "In  illam 
partem  ite  qua  sentitis  :  "  nonne  videtur  ipsa  lex  eos  qui 
dissentiunt  in  contrariam  partem  vocare,  cogere,  impellere  ? 
Non  consul  etiam  ubi  quisque  remanere,  quo  transgredi 
debeat,  non  tantum  sollemnibus  verbis,  sed  manu  gestuque 
demonstrat  ?  At  enim  futurum  est  ut,  si  dividantur  sen- 
tentiae  interficientis  et  relegantis,  praevaleat  ilia  quae  ab- 
solvit.  Quid  istud  ad  censentes  ?  quos  certe  non  decet 
omnibus  artibus,  omni  ratione  pugnare,  ne  fiat  quod  est 
mitius.  Oportet  tamen  eos  qui  morte  puniunt,  et  qui  rele- 
gant, absolventibus  primum,  mox  inter  se  comparari.  Sci- 
licet, ut  in  spectaculis  quibusdam  sors  aliquem  seponit  ac 
servat,  qui  cum  victore  contendat,  sic  in  senatu  sunt  aliqua 
prima,  sunt  secunda  certamina,  et  ex  duabus  sententiis  earn 
quae  superior  extiterit  tertia  expectat.  Quid,  quod  prima 
sententia  comprobata  ceterae  perimuntur  ?  Qua  ergo  ra- 
tione potest  esse  nunc  unus  atque  idem  locus  sententiarum, 
quarum  nullus  est  postea  ?  Planius  repetam.  Nisi  dicente 
sententiam  eo  qui  relegat,  illi  qui  puniunt  capite  initio 
statim  in  alia  discedant,  frustra  postea  dissentient  ab  eo 

[69] 


cui  paulo  ante  consenserint.  Sed  quid  ego  similis  docenti, 
cum  discere  velim,  an  sententias  dividi  an  iri  in  singulas 
oportuerit  ?  Obtinui  quidem  quod  postulabam  ;  nihilo  mi- 
nus tamen  quaere,  an  postulare  debuerim.  Ouem  ad  modum 
obtinui  ?  Is  qui  ultimum  supplicium  sumendum  esse  cen- 
sebat,  nescio  an  iure,  certe  aequitate  postulationis  meae  vic- 
tus  omissa  sententia  sua  accessit  releganti,  veritus  scilicet, 
ne,  si  dividerentur  sententiae,  quod  alioqui  fore  videbatur, 
ea  quae  absolvendos  esse  censebat  numero  praevaleret. 
Etenim  longe  plures  in  hac  una  quam  in  duabus  singulis 
erant.  Turn  illi  quoque  qui  auctoritate  eius  trahebantur, 
transeunte  illo  destituti  reliquenrnt  sententiam  ab  ipso  auc- 
tore  desertam  secutique  sunt  quasi  transfugam,  quem  du- 
cem  sequebantur.  Sic  ex  tribus  sententiis  duae  factae, 
tenuitque  ex  duabus  altera,  tertia  expulsa,  quae,  cum  ambas 
superare  non  posset,  elegit  ab  utra  vinceretur.    Vale. 

Plin.  Ep.Ylll,  14 

MEETING  OF  THE  SENATE  (JAN.  13,  56  B.C.) 

M.  CICERO  S.  1).  P.  LENTULO  PROCOS. 

DIBUS  lanuariis  in  senatu  nihil  est  confectum,  prop- 
terea  quod  dies  magna  ex  parte  consumptus  est  alterca- 
tione  Lentuli  consulis  et  Canini  tr.  pi.  Eo  die  nos 
quoque  multa  verba  f  ecimus  maximeque  visi  sumus  senatum 
commemoratione  tuae  voluntatis  erga  ilium  ordinem  per- 
movere.  Itaque  postridie  placuit  ut  breviter  sententias 
diceremus ;  videbatur  enim  reconciliata  nobis  voluntas  esse 
senatus,  quod  cum  dicendo  tum  singulis  appellandis  rogan- 
disque  pcrspexeram.  Itaque,  cum  sententia  prima  Bibuli 
pronuntiata  esset,  ut  tres  legati  regem  reducerent,  secunda 

[70] 


Hortensi,  ut  tu  sine  exercitu  reduceres,  tertia  Volcaci,  ut 
Pompeius  reduceret,  postulatum  est,  ut  Bibuli  sententia 
divideretur.  Ouatenus  de  religione  dicebat,  cui  quidem  rei 
iam  obsisti  non  poterat,  Bibulo  adsensum  est;  de  tribus 
legatis  frequentes  ierunt  in  alia  omnia.  Proxima  erat  Hor- 
tensi sententia,  cum  Lupus  tr.  pi.,  quod  ipse  de  Pompeio 
retulisset,  intendere  coepit  ante  se  oportere  discessionem 
facere  quam  consules.  Eius  orationi  vehementer  ab  omni- 
bus reclamatum  est,  erat  enim  et  iniqua  et  nova.  Consules 
neque  concedebant  neque  valde  repugnabant,  diem  consumi 
volebant,  id  quod  est  factum  ;  perspiciebant  enim  in  Hor- 
tensi sententiam  multis  partibus  pluris  ituros,  quamquam 
aperte  Volcacio  adsentirentur.  Multi  rogabantur,  atque  id 
ipsum  consulibus  non  invitis,  nam  ei  Bibuli  sententiam 
valere  cupierunt.  Hac  controversia  usque  ad  noctem  ducta 
senatus  dimissus  est.  Ego  eo  die  casu  apud  Pompeium 
cenavi  nactusque  tempus  hoc  magis  idoneum  quam  um- 
quam  antea,  quod  post  tuum  discessum  is  dies  honestissi- 
mus  nobis  fuerat  in  senatu,  ita  sum  cum  illo  locutus,  ut 
mihi  viderer  animum  hominis  ab  omni  alia  cogitatione  ad 
tuam  dignitatem  tuendam  traducere.  Quem  ego  ipsum 
cum  audio,  prorsus  eum  libero  omni  suspicione  cupiditatis ; 
cum  autem  eius  familiaris  omnium  ordinum  video,  perspi- 
cio,  id  quod  iam  omnibus  est  apertum,  totam  rem  istam  iam 
pridem  a  certis  hominibus  non  invito  rege  ipso  consiliariis- 
que  eius  esse  corruptam. 

Haec  scrips!  a.  d.  XVI  K.  Februarias  ante  lucem  ;  eo  die 
senatus  erat  futurus.  Nos  in  senatu,  quem  ad  modum 
spero,  dignitatem  nostram,  ut  potest  in  tanta  hominum 
perfidia  et  iniquitate,  retinebimus.  Quod  ad  popularem 
rationem  attinet,  hoc  videmur  esse  consecuti,  ut  ne  quid 
agi  cum  populo  aut  salvis  auspiciis  aut  salvis  legibus  aut 

[71] 


denique  sine  vi  posset.  De  his  rebus  pridie  quam  haec 
scripsi,  senatus  auctoritas  gravissima  intercessit,  cui  quom 
Cato  et  Caninius  intercessissent,  tamen  est  perscripta  ;  earn 
ad  te  missam  esse  arbitror.  De  ceteris  rebus  quicquid  erit 
actum  scribam  ad  te,  et  ut  quam  rectissime  agantur  omnia 
mea  cura,  opera,  diligentia,  gratia  providebo. 

Cic.  ad  Fani.  I,  2 

MOTION  OF  CICERO  IN  THE  SENATE 
(DEC.  20,  44  B.C.) 

QUAS  ob  res,  quod  tribuni  plcbis  verba  fecerunt,  uti 
senatus  Kalendis  lanuariis  tuto  haberi  sententi- 
^  aeque  de  summa  re  publica  libere  dici  possint, 
de  ea  re  ita  censeo,  uti  C.  Pansa  A.  Hirtius,  consules 
designati,  dent  operam  uti  senatus  Kalendis  lanuariis  tuto 
haberi  possit ;  quodque  edictum  D.  Bruti,  imperatoris, 
consuHs  designati,  propositum  sit,  senatum  existimare 
D.  l^rutum,  imperatorem,  consulem  dcsignatum,  optime 
de  re  pubHca  mereri,  cum  senatus  auctoritatem  popuHque 
Romani  hbcrtatem  imperiumque  defendat ;  quodque  pro- 
vinciam  Galham  citeriorem,  optimorum  et  fortissimorum 
virorum  amicissimorumque  rei  pubhcae  civium,  exercitum- 
que  in  senatus  potestate  retineat,  id  eum  exercitumque  eius, 
municipia,  colonias  provinciae  GalHae  recte  atque  ordine 
exque  re  pubHca  fecisse  et  facere ;  senatum  ad  summam 
rem  pubHcam  pertinere  arbitrari  a  D.  Bruto  et  L.  Planco, 
imperatoribus,  consuhbus  dcsignatis,  itemque  a  ceteris  qui 
provincias  obtinent,  obtineri  ex  lege  lulia,  quoad  ex  sena- 
tus consulto  cuique  eorum  successum  sit,  eosque  dare  ope- 
ram ut  eae  provinciae  eique  exercitus  in  senati  populique 
potestate  praesidioque  rei   publicae  sint ;  cumque  opera, 

[72] 


virtute,  consilio  C.  Caesaris  summoque  consensu  militum 

veteranorum  qui  eius  auctoritatem  secuti  rei  publicae  prae- 

sidio  sunt  et  fuerunt,  a  gravissimis  periculis  populus  Ro- 

manus  defensus  sit  et  hoc  tempore  defendatur ;  cumque 

legio  Martia  Albae  constiterit,  in  municipio  fidelissimo  et 

fortissimo,  seseque  ad  senatus  auctoritatem  populique  Ro- 

mani  libertatem  contulerit ;  et  quod  pari  consilio  eademque 

virtute  legio  quarta  usa,  duce  L.  Egnatuleio,  quaestore,  civi 

egregio,  senatus  auctoritatem  populique  Romani  libertatem 

defendat  ac  defenderit,  senatui  magnae  curae  esse  ac  fore 

ut  pro  tantis  eorum  in  rem  publicam  meritis  honores  eis 

habeantur  gratiaeque  referantur ;    senatui  placere  uti   C. 

Pansa  A.  Hirtius,  consules  designati,  cum  magistratum  inis- 

sent,  si  eis  videretur,  primo  quoque  tempore  de  his  rebus 

ad  hunc  ordinem  referrent,  ita  uti  e  re  publica  fideque  sua 

videretur.  „      d;  •/  tit 

Cic.  Phil.  Ill,  37-39 

CICERO  SECONDS  THE  MOTION  OF  SERVILIUS 

QUAE  cum  ita  sint,  de  mandatis  litterisque  M. 
I  Lepidi,  viri  clarissimi,  Servilio  adsentior,  et 
^  hoc  amplius  censeo,  Magnum  Pompeium,  Gnaei 
filium,  pro  patris  maiorumque  suorum  animo  studioque  in 
rem  publicam  suaque  pristina  virtute,  industria,  voluntate 
fecisse,  quod  suam  eorumque  quos  secum  haberet  operam 
senatui  populoque  Romano  pollicitus  esset,  eamque  rem 
senatui  populoque  Romano  gratam  acceptamque  esse,  eique 
honori  dignitatique  eam  rem  fore.  Hoc  vel  coniungi  cum 
hoc  senatus  consulto  licet  vel  seiungi  potest  separatimque 
perscribi,  ut  proprio  senatus  consulto  Pompeius  conlaudatus 
esse  videatur.  Cic.  Z'/.//.  XIII,  50 

[73] 


A  VOTE  OF  THE  SENATE  (JANUARY,  100  A.D.) 

^ORNUTUS  Tertullus,  consul  designatus,  vir  egre- 
gius  et  pro  veritate  firmissimus,  censuit  septingenta 
milia  quae  acceperat  Marius  aerario  inferenda, 
Mario  urbe  Italiaque  interdicendum,  Marciano  hoc  amplius 
Africa.  In  fine  sententiae  adiecit,  quod  ego  et  Tacitus 
iniuncta  advocatione  diligenter  et  fortiter  functi  essemus, 
arbitrari  senatum  ita  nos  fecisse  ut  dignum  mandatis  parti- 
bus  fuerit.  Adsenserunt  consules  designati,  omnes  etiam 
consulares  usque  ad  Pompeium  Collegam:  ille  et  septin- 
genta milia  aerario  inferenda  et  Marcianum  in  quinquen- 
nium relegandum,  Marium  repetundarum  poenae,  quam 
iam  passus  esset,  censuit  relinquendum.  Erant  in  utraque 
sententia  multi,  fortasse  etiam  plures  in  hac  vel  solutiore 
vel  molliore.  Nam  quidam  ex  illis  quoque  qui  Cornuto 
videbantur  adsensi  hunc,  qui  post  ipsos  censuerat,  seque- 
bantur.  Sed  cum  fieret  discessio,  qui  sellis  consulum  adsti- 
terant  in  Cornuti  sententiam  ire  coeperunt.  Tum  illi  qui  se 
Collegae  adnumerari  patiebantur  in  diversum  transierunt, 

Collega  cum  paucis  relictus.  ^        z^x  ti 

°  ^  Plin.  A/.  II,  II,  19-22 


[74] 


SENATUS  AUCTORITATES  (51  B.C.) 

QUOD  ad  rem  publicam  pertinet,  omnino  multis 
diebus  exspectatione  Galliarum  actum  nihil  est; 
^  aliquando  tamen  saepe  re  dilata  et  graviter  acta, 
et  plane  perspecta  Cn.  Pompei  voluntate  in  earn  partem 
ut  eum  decedere  post  K.  Martias  placeret,  senatus  consul- 
turn  quod  tibi  misi  factum  est,  auctoritatesque  perscriptae. 

Senatus  consultum,  Auctoritates.  Pr.  K.  Octobris  in 
aede  Apollinis  scrib.  adfuerunt  L,  Domitius  Cn.  f.  Fab. 
Ahenobarbus,  O.  Caecilius  O.  f.  Fab.  Metellus  Pius  Scipio, 
L.  Villius  L.  f.  Pom.  Annalis,  C.  Septimius  T.  f.  Qui., 
C.  Lucilius  C.  f.  Pup.  Hirrus,  C.  Scribonius  C.  f.  Pop, 
Curio,  L.  Ateius  L.  f.  An.  Capito,  M.  Eppius  M.  f.  Ter. 
Quod  M.  Marcellus  cos.  v.  f.  de  provinciis  consularibus, 
d.  e,  r.  i.  c,  uti  L.  Paulus,  C.  Marcellus  coss,,  cum  magis- 
tratum  inissent,  ex  K.  Mart,  quae  in  suo  magistratu  futu- 
rae  essent  de  consularibus  provinciis  ad  senatum  referrent, 
neve  quid  prius  ex  K.  Mart,  ad  senatum  referrent  neve 
quid  coniunctim  (de  ea  re  referretur  a  consiliis),  utique 
eius  rei  causa  per  dies  comitialis  senatum  haberent  sena- 
tusque  cons,  facerent  et,  cum  de  ea  re  ad  senatum  referre- 
tur, a  consiliis,  qui  eorum  in  CCC  iudicibus  essent,  s.  f.  s. 
adducere  liceret ;  si  quid  de  ea  re  ad  populum  pi.  ve  lato 
opus  esset,  uti  Ser.  Sulpicius,  M.  Marcellus  coss,,  praetores 
tr.  q.  pi.,  quibus  eorum  videretur,  ad  populum  pi,  ve  ferrent; 
quod  si  ii  non  tulissent,  uti  quicumque  deinceps  essent  ad 
populum  pi.  ve  ferrent.    C. 

Pr.  K.  Octobris  in  aede  Apollinis  scrib,  adfuerunt  L. 
Domitius  Cn,  f.  Fab,  Ahenobarbus,  Q,  Caecilius  Q,  f. 
Fab,  Metellus  Pius  Scipio,  L.  Villius  L.  f.  Pom.  Annahs, 
C.  Septimius  T.  f.  Qui.,  (C.  Lucilius  C.  f.  Pup.  Hirrus,) 

[75] 


C.  Scribonius  C.  f.  Pop.  Curio,  L.  Ateius  L.  f.  An.  Capito, 
M.  Eppius  M.  f.  Ter.  Quod  M.  Marcellus  cos.  v.  f.  de 
provinciis,  d.  e.  r.  i.  c,  senatum  existimare  neminem  co- 
rum  qui  potestatem  habent  intercedendi,  impediendi,  mo- 
ram  adferre  oportere  quo  minus  de  r.  p.  p.  R.  q.  p.  ad 
senatum  referri  senatique  consultum  fieri  possit ;  qui  im- 
pedierit,  prohibuerit,  eum  senatum  existimare  contra  rem 
publicam  fecisse.  Si  quis  huic  S.  C.  intercesserit,  senatui 
placere  auctoritatem  perscribi  et  de  ea  re  ad  senatum  p.  q. 
t.  referri.  Huic  S.  C.  intercessit  C.  Caelius,  L.  Vinicius, 
P.  Cornelius,  C.  Vibius  Pansa,  tr.  pi. 

Item  senatui  placere  de  militibus  qui  in  exercitu  C.  Cae- 
saris  sunt,  qui  eorum  stipendia  emerita  aut  causas  quibus 
de  causis  missi  fieri  debeant  habeant,  ad  hunc  ordinem 
referri,  ut  eorum  ratio  habeatur  causaeque  cognoscantur. 
Si  quis  huic  S.  C.  intercessisset,  senatui  placere  auctorita- 
tem perscribi  et  de  ea  re  p.  q.  t.  ad  hunc  ordinem  referri. 
Huic  S.  C.  intercessit  C.  Caelius,  C.  Pansa,  tr.  pi. 

Itemque  senatui  placere  in  Ciliciam  provinciam,  in  VHI 
reliquas  provincias  quas  praetorii  pro  praetore  obtinerent, 
eos  qui  praetores  fuerunt  neque  in  provincia  cum  imperio 
fuerunt,  quos  eorum  ex  S.  C.  cum  imperio  in  provincias  pro 
praetore  mitti  oporteret,  eos  sortito  in  provincias  mitti  pla- 
cere ;  si  ex  eo  numero,  quos  (ex)  S.  C.  in  provincias  ire 
oporteret,  ad  numerum  non  cssent  qui  in  eas  provincias 
proficiscerentur,  turn,  uti  quodque  conlcgium  primum  prae- 
torum  fuisset  neque  in  provincias  profecti  essent,  ita  sorte 
in  provincias  proficiscerentur ;  si  ii  ad  numerum  non  es- 
sent, tum  deinceps  proximi  cuiusque  conlegii  qui  praetores 
fuissent  neque  in  provincias  profecti  essent,  in  sortem 
coicerentur,  quoad  is  numcrus  effectus  esset  quem  ad 
numerum  in  provincias  mitti  oporteret.    Si  quis  huic  S.  C. 

[76] 


intercessisset,  auctoritas  perscriberetur.     Huic  S.  C.  inter- 
cessit  C.  Caelius,  C.  Pansa,  tr.  pi. 

Ilia  praeterea  Cn,  Pompei  sunt  animadversa,  quae  max- 
ime  confidentiam  attulerunt  hominibus,  ut  diceret  se  ante 
K.  Martias  non  posse  sine  iniuria  de  provinciis  Caesaris 
statuere,  post  K.  Martias  se  non  dubitaturum.  Cum  interro- 
garetur,  si  qui  turn  intercederent,  dixit  hoc  nihil  interesse 
utrum  C.  Caesar  senatui  dicto  audiens  futurus  non  esset 
an  pararet  qui  senatum  decernere  non  pateretur.  '"  Quid 
si,"  inquit  alius,  "et  consul  esse  et  exercitum  habere  volet? " 
At  ille  quam  clementer:  "Quid  si  filius  meus  fustem  mihi 
impingere  volet?"  His  vocibus,  ut  existimarent  homines 
Pompeio  cum  Caesare  esse  negotium,  effecit.  Itaque  iam, 
ut  video,  alteram  utram  ad  condicionem  descendere  vult 
Caesar,  ut  aut  maneat  neque  hoc  anno  sua  ratio  habeatur 
aut,  si  designari  poterit,  discedat.  Curio  se  contra  eum 
totum  parat.  Quid  adsequi  possit  nescio ;  illud  video,  bene 
sentientem,  etsi  nihil  effecerit,  cadere  non  posse.  Me  tractat 
liberaliter  Curio  et  mihi  suo  munere  negotium  imposuit ; 
nam  si  mihi  non  dedisset  eas  quae  ad  ludos  ei  advectae 
erant  Africanae,  potuit  supersederi ;  nunc  quoniam  dari 
necesse  est,  velim  tibi  curae  sit,  quod  a  te  semper  petii,  ut 
aliquid  istinc  bestiarum  habeamus ;  Sittianamque  s}mgra- 
pham  tibi  commendo.  Libertum  Philonem  istoc  misi  et 
Diogenem  Graecum,  quibus  mandata  et  litteras  ad  te  dedi. 
Eos  tibi  et  rem  de  qua  misi  velim  curae  habeas ;  nam 
quam  vehementer  ad  me  pertineat,  in  iis  quas  tibi  illi 
reddent  litteris  perscripsi.  ^^^  ^^^^^^_  ^jjj^  g 


[77] 


MEETING  OF  THE  SENATE  (APRIL,  43  B.C.) 


^1  MTSI  rei  publicae  causa  maxime  gaudere  debeo  tan- 
H  turn  ei  te  praesidi,  tantum  opis  attulisse  extremis 
1:=:/  paene    temporibus,   tamen    ita    te    victorem   com- 


plectar  re  publica  reciperata,  ut  magnam  partem  mihi 
laetitiae  tua  dignitas  adfert,  quam  et  esse  iam  et  futuram 
amplissimam  intellego.  Cave  enim  putes  ullas  umquam 
litteras  gratiores  quam  tuas  in  senatu  esse  recitatas ;  idque 
contigit  cum  meritorum  tuorum  in  rem  p.  eximia  quadam 
magnitudine,  tum  verborum  sententiarumque  gravitate. 
Quod  mihi  quidem  minime  novum,  qui  et  te  nossem  et 
tuarum  litterarum  ad  me  missarum  promissa  meminissem 
et  haberem  a  Furnio  nostro  tua  penitus  consilia  cognita,  sed 
senatui  maiora  visa  sunt  quam  erant  cxspectata,  non  quo 
umquam  de  tua  voluntate  dubitasset,  sed  nee  quantum  facere 
posses  nee  quo  progredi  velles  exploratum  satis  habebat. 

Itaque  cum  a.  d.  VII  Idus  Aprilis  mane  mihi  tuas  htte- 
ras  M.  Varisidius  reddidisset  easque  legissem,  incredibili 
gaudio  sum  elatus ;  cumque  magna  multitudo  optimorum 
virorum  et  civium  me  domo  deduceret,  feci  continuo  omnis 
participes  meae  voluptatis.  Interim  ad  me  venit  Munatius 
noster,  ut  consuerat.  At  ego  ei  Htteras  tuas,  nihildum  enim 
sciebat ;  nam  ad  me  primum  Varisidius,  idque  sibi  a  te 
mandatum  esse  dicebat.  Paulo  post  idem  mihi  Munatius 
eas  litteras  legendas  dedit  quas  ipsi  miseras,  et  eas  quas 
publice.  Placuit  nobis  ut  statim  ad  Cornutum,  pr.  urb,,  lit- 
teras deferremus,  qui,  quod  consules  aberant,  consulare 
munus  sustinebat  more  maiorum.  Senatus  est  continuo 
convocatus,  frequensque  convenit  propter  famam  atque  ex- 
spectationem  tuarum  litterarum.  Recitatis  litteris,  oblata  re- 
ligio  Cornuto  est  pullariorum  admonitu  non  satis  diligenter 

[7S] 


eum  auspiciis  operam  dcdisse,  idque  a  nostro  conlegio  com- 
probatum  est.  Itaque  res  dilata  est  in  posterum.  Eo  autem 
die  magna  mihi  pro  tua  dignitate  contentio  cum  Servilio ; 
qui  cum  gratia  effecisset  ut  sua  sententia  prima  pronunti- 
aretur,  frequens  eum  senatus  reliquit  et  in  alia  omnia  dis- 
cessit,  meaeque  sententiae,  quae  secunda  pronuntiata  erat, 
cum  frequenter  adsentiretur  senatus,  rogatu  Servili  P.  Titius 
intercessit.  Res  in  posterum  dilata.  Venit  paratus  Servilius 
lovi  ipsi  iniquus,  cuius  in  templo  res  agebatur.  Hunc  quem 
ad  modum  fregerim  quantaque  contentione  Titium  inter- 
cessorem  abiecerim,  ex  aliorum  te  litteris  malo  cognoscere  ; 
unum  hoc  ex  meis  :  senatus  gravior,  constantior,  amicior 
tuis  laudibus  esse  non  potuit  quam  turn  fuit,  nee  vero  tibi 
senatus  amicior  quam  cuncta  civitas ;  mirabiliter  enim  popu- 
lus  R.  universus  et  omnium  generum  ordinumque  consen- 
sus ad  liberandam  rem  p.  conspiravit. 

Perge  igitur,  ut  agis,  nomenque  tuum  commenda  immor- 
talitati  atque  haec  omnia  quae  habent  speciem  gloriae  con- 
lectam  inanissimis  splendoris  insignibus  contemne,  brevia, 
fucata,  caduca  existima.  Venmi  decus  in  virtute  positum 
est,  quae  maxime  inlustratur  magnis  in  rem  p.  meritis. 
Eam  facultatem  habes  maximam.  Quam  quoniam  com- 
plexus  es  et  tenes,  perfice  ut  ne  minus  res  p.  tibi  quam 
tu  rei  p.  debeas.  Me  tuae  dignitatis  non  modo  fautorem 
sed  etiam  amplificatorem  cognosces.  Id  cum  rei  p.,  quae 
mihi  vita  est  mea  carior,  tum  nostrae  necessitudini  de- 
bere  me  iudico.  Atque  in  his  curis  quas  contuli  ad 
dignitatem  tuam,  cepi  magnam  voluptatem,  quod  bene 
cognitam  mihi  T.  Munati  pRidentiam  et  fidem  magis 
etiam  perspexi  in  eius  incredibili  erga  te  benevolentia 
et  diligentia.    Ill  Idus  Apr.  ^^^  ad Fam.^,  12 

[79] 


MEETING  OF  THE  SENATE  (DEC.  43  B.C.) 
CICERO  TREBONIO  S. 

QUAM  vellem  ad  illas  pulcherrimas  epulas  me 
Idibus  Martiis  invitasses  !  reliquiarum  nihil  ha- 
beremus.  At  nunc  cum  iis  tantum  negoti  est,  ut 
vestrum  illud  divinum  in  rem  p.  beneficium  non  nullam 
habeat  querelam.  Quod  vero  a  te,  viro  optimo,  seductus 
est  tuoque  beneficio  adhuc  vivit  haec  pestis,  interdum, 
quod  mihi  vix  fas  est,  tibi  subirascor ;  mihi  enim  negoti 
plus  reliquisti  uni  quam  praeter  me  omnibus.  Ut  enim 
primum  post  Antoni  foedissimum  discessum  senatus  ha- 
beri  libere  potuit,  ad  ilium  animum  meum  reverti  pristi- 
num,  quem  tu  cum  civi  acerrimo,  patre  tuo,  in  ore  et 
amore  semper  habuisti.  Nam  cum  senatum  a.  d.  XIII 
K.  Ian.  tr,  pi.  vocavissent  deque  alia  re  referrent,  totam 
rem  p.  sum  complexus  egique  acerrime  senatumque  iam 
languentem  et  defessum  ad  pristinam  virtutem  consuetu- 
dinemque  revocavi  magis  animi  quam  ingeni  viribus.  Hie 
dies  meaque  contentio  atque  actio  spem  primum  populo 
R.  attulit  libertatis  reciperandae ;  nee  vero  ipse  postea 
tempus  ullum  intermisi  de  re  p.  non  cogitandi  solum  sed 
etiam  agendi. 

Quod  nisi  res  urbanas  actaque  omnia  ad  te  perferri 
arbitrarer,  ipse  perscriberem,  quamquam  eram  maximis 
occupationibus  impeditus.  Sed  ilia  cognosces  ex  aliis ; 
a  me  pauca,  et  ea  summatim.  Habemus  fortem  senatum, 
consularis  partim  timidos,  partim  male  sentientis ;  magnum 
damnum  factum  est  in  Servio ;  L.  Caesar  optime  sentit 
sed,  quod  avunculus  est,  non  acerrimas  dicit  sententias ; 
consules    egregii,    praeclarus    D.    Brutus,    egregius   puer 

[80] 


Caesar,  de  quo  spero  equidem  reliqua  ;  hoc  vero  certum 
habeto,  nisi  ille  veteranos  celeriter  conscripsisset  legio- 
nesque  duae  de  exercitu  Antoni  ad  eius  se  auctoritatem 
contulissent  atque  is  oppositus  esset  terror  Antonio,  nihil 
Antonium  sceleris,  nihil  crudelitatis  praeteriturum  fuisse. 
Haec  tibi,  etsi  audita  esse  arbitrabar,  volui  tamen  notiora 
esse.    Plura  scribam,  si  plus  oti  habuero. 

Cic.  ad  Fafn.  X,  28 

SENATORIAL  DELIBERATIONS  PRECEDING  THE 
CIVIL  WAR  (49  B.C.) 

ITTERIS  a  C.  Caesare  consulibus  redditis,  aegre  ab 

his  impetratum  est  summa  tribunorum  plebis  con- 

=::i^  tentione,   ut    in    senatu    recitarentur ;    ut  vero  ex 


litteris  ad  senatum  referretur,  impetrari  non  potuit.  Refe- 
runt  consules  de  re  publica,  L.  Lentulus  consul  senatui 
reique  publicae  se  non  defuturum  pollicetur,  si  audacter  ac 
fortiter  sententias  dicere  velint ;  sin  Caesarem  respiciant 
atque  eius  gratiam  sequantur,  ut  superioribus  fecerint  tem- 
poribus,  se  sibi  consilium  captumm  neque  senatus  aucto- 
ritati  obtemperaturum ;  habere  se  quoque  ad  Caesaris 
gratiam  atque  amicitiam  receptum.  In  eandem  senten- 
tiam  loquitur  Scipio :  Pompeio  esse  in  animo  rei  publicae 
non  deesse,  si  senatus  sequatur ;  si  cunctetur  atque  agat 
lenius,  nequiquam  eius  auxilium,  si  postea  velit,  senatum 
imploraturum. 

II.  Haec  Scipionis  oratio,  quod  senatus  in  urbe  habe- 
batur  Pompeiusque  aderat,  ex  ipsius  ore  Pompei  mitti 
videbatur.  Dixerat  aliquis  leniorem  sententiam,  ut  primo 
M.Marcellus,  ingressus  in  eam  orationem,  non  oportere 
ante  de  ea  re  ad  senatum  referri  quam  delectus  tota  Italia 

[81] 


habiti  et  exercitus  conscripti  essent,  quo  praesidio  tuto  et 
libere  senatus  quae  vellet  decernere  auderet ;  ut  M,  Cali- 
dius,  qui  censebat  ut  Pompeius  in  suas  provincias  proficis- 
ceretur,  ne  qua  esset  armorum  causa  :  timere  Caesarem, 
ereptis  ab  eo  duabus  legionibus,  ne  ad  eius  periculum 
reservare  et  retinere  eas  ad  urbem  Pompeius  videretur ; 
ut  M.  Rufus,  qui  sententiam  Calidii  paucis  fere  mutatis 
rebus  sequebatur.  Hi  omnes  convicio  L.  Lentuli  consulis 
correpti  exagitabantur.  Lentulus  sententiam  Calidii  pro- 
nuntiaturum  se  omnino  negavit,  Marcellus  perterritus  con- 
viciis  a  sua  sententia  discessit.  Sic  vocibus  consulis, 
terrore  praesentis  exercitus,  minis  amicorum  Pompei  ple- 
rique  compulsi  inviti  et  coacti  Scipionis  sententiam  secun- 
tur :  uti  ante  certam  diem  Caesar  exercitum  dimittat ;  si 
non  faciat,  eum  adversus  rem  publicam  facturum  videri. 
Intercedit  M.Antonius,  O.  Cassius,  tribuni  plebis.  Refer- 
tur  confestim  de  intercessione  tribunorum.  Uicuntur  sen- 
tentiae  graves ;  ut  quisque  acerbissime  crudelissimeque 
dixit,  ita  maxime  ab  inimicis  Caesaris  conlaudatur. 

III.  Misso  ad  vesperum  senatu,  omnes  qui  sunt  eius 
ordinis  a  Pompeio  evocantur.  Laudat  Pompeius  atque  in 
posterum  confirmat,  segniores  castigat  atque  incitat.  Multi 
undique  ex  veteribus  Pompei  exercitibus  spe  praemiorum 
atque  ordinum  evocantur,  multi  ex  duabus  legionibus  quae 
sunt  traditae  a  Caesare  accersuntur.  Completur  urbs  et 
comitium  tribunis,  centurionibus,  evocatis.  Omnes  amici 
consulum,  necessarii  Pompei  atque  eorum  qui  veteres 
inimicitias  cum  Caesare  gerebant,  in  senatum  coguntur ; 
quorum  vocibus  et  concursu  terrentur  infirmiores,  dubii 
confirmantur,  plerisque  vero  libere  decernendi  potestas 
eripitur.  Pollicetur  L.  Piso  censor,  sese  iturum  ad  Cae- 
sarem,   item  L.  Roscius  praetor,  qui  de  his  rebus  eum 

[82] 


doceant ;  sex  dies  ad  earn  rem  conficiendam  spatii  postu- 
lant. Dicuntur  etiam  ab  nonnulHs  sententiae,  ut  legati  ad 
Caesarem  mittantur  qui  voluntatem  senatus  ei  proponant. 

IV.  Omnibus  his  resistitur  omnibusque  oratio  consulis, 
Scipionis,  Catonis  opponitur.  Catonem  veteres  inimicitiae 
Caesaris  incitant  et  dolor  repulsae.  Lentulus  aeris  alieni 
magnitudine  et  spe  exercitus  ac  provinciarum  et  regum 
appellandorum  largitionibus  movetur,  seque  alterum  fore 
Sullam  inter  suos  gloriatur,  ad  quem  summa  imperii 
redeat.  Scipionem  eadem  spes  provinciae  atque  exerci- 
tuum  impellit,  quos  se  pro  necessitudine  partiturum  cum 
Pompeio  arbitrabatur,  simul  iudiciorum  metus,  adulatio 
atque  ostentatio  sui  et  potentium  qui  in  re  publica  iudici- 
isque  turn  plurimum  pollebant.  Ipse  Pompeius,  ab  inimi- 
cis  Caesaris  incitatus,  et  quod  neminem  dignitate  secum 
exaequari  volebat,  totum  se  ab  eius  amicitia  averterat  et 
cum  communibus  inimicis  in  gratiam  redierat,  quorum 
ipse  maximam  partem  illo  adfinitatis  tempore  iniunxerat 
Caesari ;  simul  infamia  duarum  legionum  permotus,  quas 
ab  itinere  Asiae  Syriaeque  ad  suam  potentiam  dominatum- 
que  converterat,  rem  ad  arma  deduci  studebat. 

V.  His  de  causis  aguntur  omnia  raptim  atque  turbate. 
Nee  docendi  Caesaris  propinquis  eius  spatium  datur,  nee 
tribunis  plebis  sui  periculi  deprecandi  neque  etiam  extremi 
iuris  intercessione  retinendi  [quod  L.  Sulla  reliquerat] 
facultas  tribuitur,  sed  de  sua  salute  septimo  die  cogitare 
coguntur,  quod  illi  turbulentissimi  superioribus  temporibus 
tribuni  plebis  post  octo  denique  menses  variarum  actionum 
respicere  ac  timere  consuerant.  Decurritur  ad  illud  extre- 
mum  atque  ultimum  senatus  consultum,  quo  nisi  paene  in 
ipso  urbis  incendio  atque  in  desperatione  omnium  salutis 
.  .  .  numquam  ante  descensum  est :  dent  operam  consules, 

[83] 


praetores,  tribuni  plebis,  quique  pro  coss.  sint  ad  urbem, 
ne  quid  res  publica  detrimenti  capiat.  Ilacc  SCto  perscri- 
buntur  a.  d.  VII  Id.  Ian.  Itaque  V  primis  diebus  quibus 
haberi  senatus  potuit,  qua  ex  die  consulatum  iniit  Lentu- 
lus,  biduo  excepto  comitiali  et  de  imperio  Caesaris  et  de 
amplissimis  viris,  tribunis  plebis,  gravissime  acerbissimeque 
decernitur.  Profugiunt  statim  ex  urbe  tribuni  plebis  se- 
seque  ad  Caesarem  conferunt.  Is  eo  tempore  erat  Raven- 
nae  expectabatque  suis  lenissimis  postulatis  responsa,  si 
qua  hominum  aequitate  res  ad  otium  deduci  posset. 

VI.  Proximis  diebus  habetur  extra  urbem  senatus.  Pom- 
peius  eadem  ilia  quae  per  Scipionem  ostenderat  agit ;  sena- 
tus virtutem  constantiamque  conlaudat ;  copias  suas  exponit : 
legiones  habere  sese  paratas  X  ;  praeterea  cognitum  com- 
pertumque  sibi,  alieno  esse  animo  in  Caesarem  milites, 
neque  iis  posse  persuaderi  uti  eum  defendant  aut  sequantur 
saltern.  Ue  reliquis  rebus  ad  senatum  refertur :  tota  Italia 
delectus  habeatur ;  Faustus  Sulla  propere  in  Mauritaniam 
mittatur  ;  pecunia  uti  ex  aerario  Pompeio  detur.  Refertur 
etiam  de  rege  luba,  ut  socius  sit  atque  amicus  ;  Marcellus 
vero  passurum  in  praesentia  negat.  De  Fausto  impedit 
PhilipfDus  tribunus  plebis.  De  reliquis  rebus  senatus  con- 
sulta  perscribuntur.  Provinciae  privatis  decernuntur,  duae 
consulares,  reliquae  praetoriae.  Scipioni  obvenit  Syria, 
L.  Domitio  Gallia.  Philippus  et  Cotta  privato  consilio 
praetereuntur,  neque  eorum  sortes  deiciuntur.  In  reliquas 
provincias  praetores  mittuntur.  Neque  expectant,  quod 
superioribus  annis  acciderat,  ut  de  eorum  imperio  ad  popu- 
lum  feratur,  paludatique  votis  nuncupatis  exeunt.  Consu- 
les,  quod  ante  id  tempus  accidit  numquam,  clam  ex  urbe 
proficiscuntur,  lictoresque  habent  in  urbe  et  Capitolio  pri- 
vati  contra  omnia  vetustatis  exempla.    Tota  Italia  delectus 

[84] 


habentur,  arma  imperantur,  pecuniae  a  municipiis  exi- 
guntur,  e  fanis  tolluntur,  omnia  divina  humanaque  iura 
permiscentur. 

VII.  Ouibus  rebus  cognitis,  Caesar  apud  milites  contio- 
natur.  Omnium  temporum  iniurias  inimicorum  in  se  com- 
memorat ;  a  quibus  deductum  ac  depravatum  Pompeium 
queritur  invidia  atque  obtrectatione  laudis  suae,  cuius  ipse 
honori  et  dignitati  semper  faverit  adiutorque  fuerit.  Novum 
in  re  publica  introductum  exemplum  queritur,  ut  tribunicia 
intercessio  armis  notaretur  atque  obprimeretur,  quae  supe- 
rioribus  annis  esset  restituta.  Sullam  nudata  omnibus  rebus 
tribunicia  potestate,  tamen  intercessionem  liberam  reli- 
quisse ;  Pompeium,  qui  amissa  restituisse  videatur  bona, 
etiam  quae  ante  habuerint  ademisse.  Ouotienscumque  sit 
decretum,  darent  operam  magistratus  ne  quid  res  publica 
detrimenti  caperet,  qua  voce  et  quo  senatus  consulto  popu- 
lus  Romanus  ad  arma  sit  vocatus,  factum  in  perniciosis 
legibus,  in  vi  tribunicia,  in  secessione  populi,  templis  locis- 
que  editioribus  occupatis ;  atque  haec  superioris  aetatis  ex- 
empla  expiata,  Saturnini  atque  Gracchorum  casibus  docet ; 
quarum  rerum  illo  tempore  nihil  factum,  ne  cogitatum  qui- 
dem  (nulla  lex  promulgata,  non  cum  populo  agi  coeptum, 
nulla  secessio  facta).  Hortatur,  cuius  imperatoris  ductu 
Vim  annis  rem  publicam  felicissime  gesserint  plurimaque 
proelia  secunda  fecerint,  omnem  Galliam  Germaniamque 
pacaverint,  ut  eius  existimationem  dignitatemque  ab  inimi- 
cis  defendant.  Conclamant  legionis  XIII,  quae  aderat, 
milites  (banc  enim  initio  tumultus  evocaverat ;  reliquae 
nondum  venerant) :  sese  paratos  esse  imperatoris  sui  tribu- 
norumque  plebis  iniurias  defendere. 

Caesar,  Bell.  Civ.  I,  1-7 
[85] 


CAESAR'S  LAW  REGARDING  DEBT,  AND 
ITS  ENFORCEMENT 

ICTATORE  habente  comitia  Caesare,  consules 
creantur  lulius  Caesar  et  P.  Servilius  :  is  enim 
erat  annus  quo  per  leges  ei  consulem  fieri  liceret. 
His  rebus  confectis,  cum  fides  tota  Italia  esset  angustior, 
neque  creditae  pecuniae  solverentur,  constituit  ut  arbitri 
darentur ;  per  eos  fierent  aestimationes  possessionum  et 
rerum,  quanti  quaeque  earum  ante  bellum  fuisset,  atque 
hae  creditoribus  traderentur.  Hoc  et  ad  timorem  novarum 
tabularum  tollendum  minuendumque,  qui  fere  bella  et  civi- 
les  dissensiones  sequi  consuevit,  et  ad  debitorum  tuendam 
existimationem  esse  aptissimum  existimavit.  Itemque 
praetoribus  tribunisque  plebis  rogationes  ad  populum  fe- 
rentibus,  nonnullos  ambitus  Pompeia  lege  damnatos  illis 
temporibus  quibus  in  urbe  praesidia  legionum  Pompeius 
habuerat,  quae  iudicia  aliis  audientibus  iudicibus,  aliis  sen- 
tentiam  ferentibus  singulis  diebus  erant  perfecta,  in  inte- 
grum restituit,  qui  se  illi  initio  civilis  belli  optulerant,  si 
sua  opera  in  bello  uti  vellet,  proinde  aestimans  ac  si  usus 
esset,  quoniam  sui  fecissent  potestatem.  Statuerat  enim, 
prius  hos  iudicio  populi  debere  restitui  quam  suo  beneficio 
videri  receptos,  ne  aut  ingratus  in  referenda  gratia  aut 
arrogans  in  praeripiendo  populi  beneficio  videretur.  His 
rebus  et  fcriis  Latinis  comitiisque  omnibus  perficiendis 
XI  dies  tribuit,  dictaturaque  se  abdicat  et  ab  urbe  profi- 
ciscitur  Brundisiumque  pervenit. 

Isdem  temporibus  M,  Coelius  Rufus  praetor,  causa  debi- 
torum suscepta,  initio  magistratus  tribunal  suum  iuxta 
C.  Treboni,  praetoris  urbani,  sellam  collocavit  et,  si  quis 
appellavisset  de  aestimatione  et  de  solutionibus  quae  per 

[86] 


arbitrum  fierent,  ut  Caesar  praesens  constituerat,  fore 
auxilio  pollicebatur,  Sed  fiebat  aequitate  decreti  et  hu- 
manitate  Treboni,  qui  his  temporibus  clementer  et  mode- 
rate ius  dicendum  existimabat,  ut  reperiri  non  possent  a 
quibus  initium  appellandi  nasceretur.  Nam  fortasse  ino- 
piam  excusare  et  calamitatem  aut  propriam  suam  aut 
temporum  queri  et  difificultates  auctionandi  proponere 
etiam  mediocris  est  animi ;  integras  vero  tenere  posses- 
siones,  qui  se  debere  fateantur,  cuius  animi  aut  cuius 
inpudentiae  est  ?  Itaque,  hoc  qui  postularet  reperiebatur 
nemo.  Atque  ipsis  ad  quorum  commodum  pertinebat,  du- 
rior  inventus  est  CoeHus.  Set  ab  hoc  profectus  initio,  ne 
frustra  ingressus  turpem  causam  videretur,  legem  promul- 
gavit,  ut  sexenni  die  sine  usuris  creditae  pecuniae  solvantur. 
Cum  resisteret  ServiHus  consul  reliquique  magistratus,  et 
minus  opinione  sua  efficeret,  ad  hominum  excitanda  studia 
sublata  priore  lege  duas  promulgavit,  unam  qua  mercedes 
habitationum  annuas  conductoribus  donavit,  aliam  tabula- 
rum  novarum,  impetuque  multitudinis  in  C.  Trebonium 
facto  et  non  nullis  vulneratis,  eum  de  tribunali  deturbavit. 
De  quibus  rebus  Servilius  consul  ad  senatum  retulit,  sena- 
tusque  Coelium  ab  re  publica  removendum  censuit.  Hoc 
decreto  eum  consul  senatu  prohibuit  et  contionari  conan- 
tem  de  rostris  deduxit.  Ille  ignominia  et  dolore  permotus 
palam  se  proficisci  ad  Caesarem  simulavit ;  clam  nuntiis 
ad  Milonem  missis,  qui  Clodio  interfecto  eo  nomine  erat 
damnatus,  atque  eo  in  Italiam  evocato,  quod  magnis  mu- 
neribus  datis  gladiatoriae  familiae  reliquias  habebat,  sibi 
coniunxit  atque  eum  in  Thurinum  ad  sollicitandos  pastores 
praemisit.  Ipse  cum  Casilinum  venisset,  unoque  tempore 
signa  eius  militaria  atque  arma  Capuae  essent  comprensa 
et  familia  Neapoli  visa,  quae  proditionem  oppidi  appararet, 

[87] 


patcfactis  consiliis,  exclusus  Capua  et  periculum  vcritus, 
quod  conventus  arma  ceperat  atque  eum  hostis  loco  haben- 
dum existimabat,  consilio  destitit  atque  eo  itinere  sese  avertit. 
Interim  Milo,  dimissis  circum  municipia  litteris,  se  ea 
quae  faceret  iussu  atque  imperio  facere  Pompei,  quae 
mandata  ad  se  per  Vibullium  delata  essent,  quos  ex  aere 
alieno  laborare  arbitrabatur,  sollicitabat.  Apud  quos  cum 
proficere  nihil  posset,  quibusdam  solutis  ergastulis,  Cosam 
in  agro  Thurino  oppugnare  coepit.  Eo  cum  a  Q.  Pedio 
praetore  cum  legione  .  .  .  ,  lapide  ictus  ex  muro  periit.  Et 
Coelius  profectus,  ut  dictitabat,  ad  Caesarem  pervenit  Thu- 
rios.  Ubi  cum  quosdam  eius  municipii  sollicitaret  equiti- 
busque  Caesaris  Gallis  atque  Hispanis,  qui  eo  praesidii 
causa  missi  erant,  pecuniam  polliceretur,  ab  his  est  inter- 
fectus.  Ita  magnarum  initia  rerum,  quae  occupatione 
magistratuum  et  temporum  sollicitam  Italiam  habebant, 
celerem  et  facilem  exitum  habuerunt. 

Caesar,  Bell.  Civ.  Ill,  i  and  20-22 

VERBA  SENATUS  CONSULTI  (161  B.C.)  ;  VERBA 
EDICTI  CENSORUM  (92  B.C.) 

FANNIO  STRABONE,  M.  Valerio  Messala 
coss.  senatus  consultum  de  philosophis  et  de  rhe- 
'.  toribus  factum  est :  M.  Pomponius  praetor  senatum 
consuluit.  Quod  verba  facta  sunt  de  philosophis  et  de  rhe- 
toribus,  de  ea  re  ita  censuerunt,  ut  M.  Pomponius  praetor 
animadverteret  curaretque  uti  ei  e  re  publica  fideque  sua 
vidcrctur  uti  Romae  ne  essent. 

Aliquot  deinde  annis  post  id  senatus  consultum,  Cn. 
Domitius  Ahenobarbus  et  L.  Licinius  Crassus  censores  de 
coercendis  rhetoribus  Latinis  ita  edixerunt :  Renuntiatum 

[88] 


est  nobis,  esse  homines  qui  novum  genus  disciplinae  in- 

stituerunt,  ad  quos  iuventus  in  ludum  conveniat ;  eos  sibi 

nomen  imposuisse  Latinos  rhetoras,  ibi  homines  adules- 

centulos  dies  totos  desidere.     Maiores  nostri  quae  liberos 

suos  discere  et  quos  in  ludos  itare  vellent  instituerunt. 

Haec  nova,  quae  praeter  consuetudinem  ac  morem  maio- 

rum  fiunt,  neque  placent  neque  recta  videntur.    Ouapropter 

et  his  qui  eos  ludos  habent,  et  his  qui  eo  venire  con- 

suerunt,  visum  est  faciundum  ut  ostenderemus  nostram 

sententiam,  nobis  non  placere. 

Neque   ilHs   solum  temporibus  nimis  rudibus  necdum 

Graeca  disciplina  expolitis  philosophi  ex  urbe  Roma  pulsi 

sunt,  verum  etiam  Domitiano  imperante  senatus  consulto 

eiecti  atque  urbe  et  Italia  interdicti  sunt.    Qua  tempestate 

Epictetus  quoque  philosophus  propter  id  senatus  consultum 

Nicopolim  Roma  decessit.  .       ^        ,.,, 

^  AuL.  Gell.  XV,  1 1 

FRAGMENT  OF  THE  LEX  lULIA  MUNICIPALIS 

(49  B.C.) 

POLICE  REGULATIONS  FOR  THE  CITY  OF  ROME 

1.  Ouem  hac  lege  ad  consulem  profiterei  oportebit,  sei 
is,  quom  ei  profiterei  oportebit,  Romae  non  erit,  tum  quel 
eius  negotia  curabit,  is  eadem  omnia  quae  eum  quoius 
negotia  curabit,  sei  Romae  esset  h.  1.  profiterei  oporteret, 
item  isdemque  diebus  ad  cos.  profitemino. 

2.  Ouem  h.  1.  ad  cos.  profiterei  oportebit,  sei  is  pupillus 
seive  ea  pupilla  erit,  tum  quel  eius  pupilli  pupillaeve  tutor 
erit,  item  eademque  omnia  in  iisdem  diebus  ad  cos.  profi- 
temino, ita  utei  et  quae  quibusque  diebus  eum  eamve,  sei 
pupillus  pupillave  non  esset,  h.  1.  profiterei  oporteret. 

[89] 


3.  Sei  COS.  ad  quern  h,  1.  professiones  fierei  oportebit, 
Romae  non  erit,  turn  is  quern  profiterei  oportebit,  quod 
eum  profiterei  oportebit,  ad  praetorem  urbanum,  aut  sei  is 
Romae  non  erit,  ad  eum  praetorem  quei  inter  peregrinos 
ius  deicet,  profitemino,  ita  utei  eum  ad  cos.,  sei  tum  Romae 
esset,  h.  1.  profiterei  oporteret. 

4.  Sei  ex.  eis  cos.  et  praetoribus  ad  quos  h.  1.  profes- 
siones fierei  oportebit,  nemo  eorum  Romae  erit,  tum  is 
quem  profiterei  oportebit,  quod  eum  profiterei  oportebit, 
ad  tribunum  plebei  profitemino,  ita  utei  eum  ad  cos.  prae- 
toremque  urbanum  eumque  quei  inter  peregrinos  ius  deicet, 
sei  tum  Romae  esset,  h.  1.  profiterei  oporteret. 

5.  Quod  quemquem  h.  1.  profiterei  oportebit,  is  apud 
quem  ea  professio  fiet,  eius  quei  profitebitur  nomen,  et  ea 
quae  professus  erit,  et  quo  die  professus  sit,  in  tabulas 
publicas  referunda  curato,  eademque  omnia  quae  uteique 
in  tabulas  rettulerit  ita  in  tabulam  in  album  referunda  cu- 
rato, idque  aput  forum,  et  quom  frumentum  populo  dabitur, 
ibei  ubei  frumentum  populo  dabitur,  cottidie  maiorem  par- 
tem diei  propositum  habeto,  unde  de  piano  recte  legi  possit. 

6.  Oueiquomque  frumentum  populo  dabit  damdumve 
curabit,  nei  quoi  eorum  quorum  nomina  h.  1.  ad  cos.  prae- 
torem tribunum  plebis  in  tabula  in  albo  proposita  erunt, 
frumentum  dato  neve  dare  iubeto  neve  sinito.  Quei  adver- 
sus  ea  eorum  quoi  frumentum  dederit,  is  in  tritici  modios 
I  HS  1 333  populo  dare  damnas  esto,  eiusque  pecuniae 
quei  volet  petitio  esto. 

7.  Quae  viae  in  urbem  Romam,  propiusve  urbem  Romam 
passus  M,  ubei  continente  habitabitur,  sunt  erunt,  quoius 
ante  aedificium  earum  quae  via  erit,  is  eam  viam  arbitratu 
eius  aedilis  quoi  ea  pars  urbis  h.  1.  obvenerit,  tueatur  ;  isque 
aedilis  curato  uti,  quorum  ante  aedificium  erit,  quamque 

[90] 


viam  h.  1.  quemque  tueri  oportebit,  ei  omnes  earn  viam 
arbitratu  eius  tueantur,  neve  eo  loco  aqua  consistat,  quo 
minus  conmode  populus  ea  via  utatur, 

8.  Aediles  curules  aediles  plebei,  quei  nunc  sunt,  quei- 
quomque  post  h,  1.  rogatam  factei  createi  erunt  eumve  ma- 
gistratum  inierint,  iei  in  diebus  V  proxumeis  quibus  eo  ma- 
gistratu  designatei  erunt  eumve  magistratum  inierint,  inter 
se  paranto  aut  sortiunto,  qua  in  partei  urbis  quisque  eorum 
vias  publicas  in  urbem  Romam,  propiusve  urbem  Romam 
passus  M,  reficiundas  sternendas  curet,  eiusque  rei  procura- 
tionem habeat.  Quae  pars  quoique  aedilei  ita  h,  1.  obvenerit, 
eius  aedilis  in  eis  loceis  quae  in  ea  partei  erunt,  viarum  re- 
ficiendarum  tuemdarum  procuratio  esto,  utei  h.  1.  oportebit. 

9.  Quae  via  inter  aedem  sacram  et  aedificium  locumve 
publicum  et  inter  aedificium  privatum  est  erit,  eius  viae 
partem  dimidiam  is  aedilis  quoi  ea  pars  urbis  obvenerit, 
in  qua  parte  ea  aedis  sacra  erit  seive  aedificium  publicum 
seive  locus  publicus,  tuemdam  locato. 

I  o.  Quemquomque  ante  suum  aedificium  viam  publicam 
h.  1.  tueri  oportebit,  quei  eomm  cam  viam  arbitratu  eius 
aedilis  quoius  oportuerit  non  tuebitur,  cam  viam  aedilis 
quoius  arbitratu  earn  tuerei  oportuerit  tuemdam  locato ; 
isque  aedilis,  diebus  ne  minus  X  antequam  locet,  aput 
forum  ante  tribunale  suom  propositum  habeto,  quam  viam 
tuendam  et  quo  die  locaturus  sit,  et  quorum  ante  aedifi- 
cium ea  via  sit ;  eisque  quorum  ante  aedificium  ea  via 
erit,  procuratoribusque  eorum  domum  denuntietur  facito, 
se  cam  viam  locaturum,  et  quo  die  locaturus  sit ;  eamque 
locationem  palam  in  foro  per  quaestorem  urbanum,  eumve 
quei  aerario  praerit,  facito.  Ouamta  pecunia  eam  viam  lo- 
caverit,  tamtae  pecuniae  eum  eosque  quorum  ante  aedificium 
ea  via  erit  pro  portioni,  quamtum  quoiusque  ante  aedificium 

[91] 


viae  in  longitudine  et  in  latitudine  erit,  quaestor  urbanus, 
queive  aerario  praerit,  in  tabulas  publicas  pecuniae  factae 
referundum  curato.  Ei  quei  earn  viam  tuemdam  redemerit, 
tamtae  pecuniae  eum  eosve  adtribuito  sine  dolo  malo.  Sei 
is  quei  adtributus  erit  earn  pecuniam  diebus  XXX  proxu- 
meis  quibus  ipse  aut  procurator  eius  sciet  adtributionem 
factam  esse,  ei  quoi  adtributus  erit  non  solverit,  neque 
satisfecerit,  is  quamtae  pecuniae  adtributus  erit,  tamtam 
pecuniam  et  eius  dimidium  ei  quoi  adtributus  erit  dare 
debeto,  inque  eam  rem  is,  quoquomque  de  ea  re  aditum 
erit,  iudicem  iudiciumve  ita  dato,  utei  de  pecunia  credita 
iudicem  iudiciumve  dari  oporteret. 

1 1 .  Guam  viam  h.  1,  tuemdam  locari  oportebit,  aedilis 
quem  eam  viam  tuendam  locare  oportebit,  is  eam  viam  per 
quaestorem  urban  um,  queive  aerario  praerit,  tuemdam  lo- 
cato,  utei  eam  viam  arbitratu  eius  quei  eam  viam  locan- 
dam  curaverit,  tueatur.  Ouamtam  pecuniam  ita  quaeque 
via  locata  erit,  tantam  pecuniam  quaestor  urbanus,  queive 
aerario  praerit,  redemptorei  quoi  e  lege  locationis  dari 
oportebit,  heredeive  eius  damdam  adtribuendam  curato. 

12.  Quo  minus  aediles  et  Illlvirei  vieis  in  urbem  pur- 
gandeis,  Ilvirei  vieis  extra  propiusve  urbem  Romam  passus 
M  purgandeis,  queiquomque  erunt,  vias  publicas  purgan- 
das  curent  eiusque  rei  potestatem  habeant,  ita  utei  legibus 
plebeive  scitis  S.  ve  C.  oportet  oportebit,  eorum  h.  1. 
nihil   rogatur. 

13.  Ouoius  ante  aedificium  semita  in  loco  erit,  is  eam 
semitam  eo  aedificio  perpetuo  lapidibus  perpetueis  inte- 
greis  continentem  constratam  recte  habeto  arbitratu  eius 
aedilis  quoius  in  ea  parte  h.  1.  viarum  procuratio  erit. 

14.  Quae  viae  in  urbem  Romam  sunt  erunt  intra  ea 
loca  ubi  continenti  habitabitur,  ne  quis  in  ieis  vieis  post 

[92] 


K.  lanuar.  primas  plostrum  interdiu  post  solem  ortum, 
neve  ante  horam  X  diei  ducito  agito,  nisi  quod  aedium 
sacrarum  deorum  inmortalium  caussa  aedificandarum,  ope- 
risve  publice  faciumdei  causa,  advehei  portari  oportebit,  aut 
quod  ex  urbe  exve  ieis  loceis  earum  rerum  quae  publice 
demoliendae  locatae  erunt,  publice  exportarei  oportebit,  et 
quarum  rerum  caussa  plostra  h.  1.  certeis  hominibus  certeis 
de  causeis  agere  ducere  licebit. 

15.  Quibus  diebus  virgines  Vestales,  regem  sacrorum, 
flamines  plostreis  in  urbe  sacrorum  publicorum  populi 
Romani  caussa  vehi  oportebit,  quaeque  plostra  triumphi 
caussa,  quo  die  quisque  triumphabit,  ducei  oportebit,  quae- 
que plostra  ludorum  quel  Romae  aut  urbei  Romae  propius 
passus  M  publice  feient,  inve  pompam  ludeis  circiensibus 
ducei  agei  opus  erit :  quo  minus  earum  rerum  caussa  eisque 
diebus  plostra  interdiu  in  urbe  ducantur  agantur,  eius  hac 
lege  nihil  rogatur. 

16.  Quae  plostra  noctu  in  urbem  inducta  erunt,  quo  minus 
ea  plostra  inania  aut  stercoris  exportandei  caussa  post  solem 
ortum  horis  X  diei  bubus  iumentisve  iuncta  in  urbe  Roma 
et  ab  urbe  Roma  passus  M  esse  liceat,  eius  h.  1.  nihil  rogatur. 

17.  Quae  loca  publica  porticusve  publicae  in  urbe  Roma 
propiusve  urbei  Romae  passus  M  sunt  erunt,  quorum  loco- 
rum  quoiusque  porticus  aedilium  eorumve  magistratuom 
quel  vieis  loceisque  publiceis  urbis  Romae  propiusve  urbei 
Romae  passus  M  purgandeis  praerunt,  legibus  procuratio 
est  erit,  nei  quis  in  ieis  loceis  inve  ieis  porticibus  quid  in- 
aedificatum  inmolitumve  habeto,  neve  ea  loca  porticumve 
quam  possideto,  neve  eorum  quod  saeptum  clausumve  ha- 
beto, quo  minus  eis  loceis  porticibusque  populus  utatur 
pateantve,  nisi  quibus  uteique  legibus  plebeive  scitis  sena- 
tusve  consultis  concessum  permissumve  est. 

[93] 


1 8.  Ouibus  loceis  ex  lege  locationis  quam  censor,  aliusve 
quis  magistratus  publiceis  vectigalibus  ultrove  tributeis  fru- 
endeis  tuendeisve  dixit  dixerit,  eis  quei  ea  fruenda  tuendave 
conducta  habebunt,  ut  utei  fmei  liceat  aut  utei  ea  ab  eis 
custodiantur,  cautum  est :  ei  quo  minus  ieis  loceis  utantur 
fruantur  ita  utei  quoique  eorum  ex  lege  locationis  ieis  sine 
dolo  malo  utei  fruei  licebit,  ex  h.  1,  nihil  rogatur. 

19.  Quos  ludos  quisque  Romae  propiusve  urbei  Romae 
passus  M  faciet,  quo  minus  ei  eorum  ludorum  caussa  scae- 
nam  pulpitum  ceteraque  quae  ad  eos  ludos  opus  erunt,  in 
loco  publico  ponere  statuere,  eisque  diebus  quibus  eos 
faciet,  loco  publico  utei  liceat,  eius  h.  1.  nihil  rogatur. 

20.  Quei  scribae  librarei  magistratibus  apparebunt,  ei 
quo  minus  loceis  publiceis,  ubei  is  quoi  quisque  eorum 
apparebunt,  iuserit,  apparendi  caussa  utantur,  eius  h.  1.  n,  r. 

2 1 .  Quae  loca  serveis  publiceis  ab  censoribus  habitandei 
utendei  caussa  adtributa  sunt,  ei  quo  minus  eis  loceis 
utantur,  eius  h.  1.  nihil  rogatur. 

REGULATIONS  AFFECTING  CERTAIN  COMMUNITIES 

22.  Oueiquomquc  in  municipieis  colonels  praefectureis 
foreis  conciliabulcis  civium  Romanorum  Ilvirei  Illlvirei 
erunt,  aliove  quo  nomine  magistratum  potestatemve  sufra- 
gio  eorum  quei  quoiusquc  municipi  coloniae  praefecturae 
fori  conciliabuli  erunt  habebunt :  nei  quis  eorum  quem  -in 
eo  municipio  colonia  praefectura  foro  conciliabulo  in  sena- 
tum  decuriones  conscriptosve  legito  neve  sublegito  neve 
coptato  neve  recitandos  curato,  nisi  in  demortuei  damna- 
teive  locum  eiusve  quei  confessus  erit,  se  senatorem 
decurionem  conscreiptumve  ibei  h.  1.  esse  non  licere. 

23.  Quei  minor  annos  XXX  natus  est  erit,  nei  quis 
eorum   post   Kalendas   lanuarias   secundas  in   municipio 

[94] 


colonia  praefectura  Ilviratum  Illlviratum  neve  quern  alium 
magistratum  petito  neve  capito  neve  gerito,  nisei  quel 
eorum  stipendia  equo  in  legione  III,  aut  pedestria  in 
legione  VI  fecerit,  quae  stipendia  in  castreis  inve  pro- 
vincia  maiorem  partem  sui  quoiusque  anni  fecerit,  aut 
bina  semestria  quae  ei  pro  singuleis  annueis  procedere 
oporteat,  aut  ei  vocatio  rei  militaris  legibus  plebeive  scitis 
exve  foidere  erit,  quocirca  eum  inveitum  merere  non  opor- 
teat. Neve  quis  quei  praeconium  dissignationem  libiti- 
namve  faciet,  dum  eorum  quid  faciet,  in  municipio  colonia 
praefectura  Ilviratum  Illlviratum  aliumve  quern  magistra- 
tum petito  neve  capito  neve  gerito  neve  habeto,  neve  ibei 
senator  neve  decurio  neve  conscriptus  esto,  neve  senten- 
tiam  dicito.  Ouei  eorum  ex  eis  quei  supra  scriptei  sunt, 
adversus  ea  fecerit,  is  HS  1333  populo  dare  damnas  esto, 
eiusque  pecuniae  quei  volet  petitio  esto. 

24.  Oueiquomque  in  municipio  colonia  praefectura  post 
K.  Ouinctiles  primas  comitia  Ilvireis  Illlvireis  aleive  quoi 
magistratui  rogando  subrogandove  habebit,  is  ne  quem  quei 
minor  anneis  XXX  natus  est  erit,  Ilvirum  Illlvirum, 
queive  ibei  alium  magistratum  habeat,  renuntiato  neve  re- 
nuntiarei  iubeto,  nisi  quei  stipendia  equo  in  legione  III, 
aut  stipendia  pedestria  in  legione  VI  fecerit,  quae  stipendia 
in  castreis  inve  provincia  maiorem  partem  sui  quoiusque 
anni  fecerit,  aut  bina  semestria  quae  ei  pro  singuleis 
annueis  procedere  oporteat,  cum  eo  quod  ei  legibus  ple- 
beive sciteis  procedere  oportebit,  aut  ei  vocatio  rei  militaris 
legibus  plebeive  sciteis  exve  foedere  erit,  quocirca  eum 
invitum  merere  non  oporteat.  Neve  eum  quei  praeconium 
dissignationem  libitinamve  faciet,  dum  eorum  quid  faciet, 
Ilvirum  Illlvirum,  queive  ibei  magistratus  sit,  renuntiato, 
neve   in  senatum   neve  in   decurionum    conscriptorumve 

[95] 


numero  legito  sublegito  coptato,  neve  sententiam  rogato 
neve  dicere  neve  ferre  iubeto  sciens  dolo  malo.  Ouei 
ad  versus  ea  fecerit,  is  HS  IDDD  populo  dare  damnas  esto, 
eiusque  pecuniae  quei  volet  petitio  esto. 

25.  Quae  municipia  coloniae  praefecturae  fora  concilia- 
bula  civium  Romanorum  sunt  erunt,  nei  quis  in  eorum  quo 
municipio  colonia  praefectura  foro  conciliabulo  in  senatu 
decurionibus  conscreipteisque  esto,  neve  quoi  ibi  in  eo 
ordine  sententiam  deicere  ferre  liceto  :  quei  furtei,  quod 
ipse  fecit  fecerit,  condemnatus  pactusve  est  erit ;  queive 
iudicio  fiduciae  pro  socio  tutelae  mandatei  iniuriarum  deve 
dolo  malo  condemnatus  est  erit ;  queive  lege  Plaetoria  ob 
eamve  rem,  quod  adversus  eam  legem  fecit  fecerit,  con- 
demnatus est  erit ;  queive  depugnandei  caussa  auctoratus 
est  erit  fuit  fuerit ;  queive  in  iure  bonam  copiam  abiuravit 
abiuraverit,  bonamve  copiam  iuravit  iuraverit ;  queive  spon- 
soribus  creditoribusve  sueis  renuntiavit  renuntiaverit,  se 
soldum  solvere  non  posse,  aut  cum  eis  pactus  est  erit,  se 
soldum  solvere  non  posse  ;  prove  quo  datum  depensum  est 
erit ;  quoiusve  bona  ex  edicto  eius  quei  iure  deicundo 
praefuit  praefuerit,  praeterquam  sei  quoius  quom  pupillus 
esset  reive  publicae  caussa  abcsset,  ncque  dolo  malo  fecit 
fecerit  quo  magis  rei  publicae  caussa  abesset,  bona  possessa 
proscriptave  sunt  erunt,  possessa  proscriptave  sunt  erunt ; 
queive  iudicio  publico  Romae  condemnatus  est  erit,  quo- 
circa  eum  in  Italia  esse  non  liceat,  neque  in  integrum  resti- 
tutus  est  erit ;  queive  in  co  municipio  colonia  praefectura 
foro  conciliabulo  quoius  erit,  iudicio  publico  condemnatus 
est  erit ;  quemve  kalumniae  praevaricationis  caussa  accus- 
sasse  fecisseve  quod  iudicatum  est  erit ;  quoive  aput  exer- 
citum  ignominiae  caussa  ordo  ademptus  est  erit ;  quemve 
imperator  ignominiae  caussa  ab  exercitu  decedere  iusit 

[96] 


iuserit ;  queive  ob  caput  civis  Romanei  referundum  pecu- 
niam  praemium  aliudve  quid  cepit  ceperit ;  queive  corpore 
quaestum  fecit  fecerit ;  queive  lanistaturam  artemve  ludi- 
cram  fecit  fecerit ;  queive  lenocinium  faciet.  Quei  adversus 
ea  in  municipio  colonia  praefectura  foro  conciliabulo  in 
senatu  decurionibus  conscripteisve  fuerit  sentemtiamve 
dixerit,  is  HS  I  ODD  populo  dare  damnas  esto,  eiusque 
pecuniae  quei  volet  petitio  esto. 

26.  Ouoi  h.  1.  in  municipio  colonia  praefectura  foro  con- 
ciliabulo senatorem  decurionem  conscriptum  esse,  inque  eo 
ordine  sentemtiam  dicere  ferre  non  licebit,  nei  quis  quei 
in  eo  municipio  colonia  praefectura  foro  conciliabulo  sena- 
tum  decuriones  conscriptos  habebit,  eum  in  senatum  decu- 
riones  conscriptos  ire  iubeto  sciens  dolo  malo ;  neve  eum 
ibei  sentemtiam  rogato  neive  dicere  neive  ferre  iubeto 
sciens  dolo  malo ;  neve  quis  quei  in  eo  municipio  colonia 
praefectura  foro  conciliabulo  sufragio  eorum  maxumam 
potestatem  habebit,  eorum  quem  ibei  in  senatum  decuri- 
ones conscriptos  ire,  neve  in  eo  numero  esse  neve  sentem- 
tiam ibei  dicere  ferreve  sinito  sciens  dolo  malo  ;  neve  quis 
eius  rationem  comitieis  conciliove  habeto,  et  si  creatus 
erit,  eum  adversus  h,  1.  ieis  comitieis  conciliove  creatum 
esse  renuntiato ;  neve  quis  quei  ibei  magistratum  potesta- 
temve  habebit,  eum  cum  senatu  decurionibus  conscripteis 
ludos  spectare  neive  in  convivio  publico  esse  sinito  sciens 
dolo  malo. 

27.  Ouibus  h.  1,  in  municipio  colonia  praefectura  foro 
conciliabulo  in  senatu  decurionibus  conscripteis  esse  non 
licebit,  ni  quis  eorum  in  municipio  colonia  praefectura 
foro  conciliabulo  Ilviratum  Illlviratum  aliamve  quam  po- 
testatem ex  quo  honore  in  eum  ordinem  perveniat,  petito 
neve  capito ;  neve  quis  eorum  ludeis,  cumve  gladiatores 

[97] 


ibei  pugnabunt,  in  loco  senatorio  decurionum  conscripto- 
rum  sedeto  neve  spectato ;  neve  convivium  publicum  is 
inito ;  neive  quis  quern  adversus  ea  creatum  renuntia- 
tum  erit,  ibei  Ilvir  Illlvir  esto,  neve  ibei  magistratum 
potestatemve  habeto.  Quel  adversus  ea  fecerit,  is  HS 
ID3D  populo  dare  damnas  esto,  eiusque  pecuniae  quei 
volet  petitio  esto. 

28.  Quae  municipia  coloniae  praefecturae  civium  Roma- 
norum  in  Italia  sunt  erunt,  quei  in  eis  municipieis  coloneis 
praefectureis  maximum  magistratum  maximamve  potesta- 
tem  ibei  habebit  tum  cum  censor  aliusve  quis  magistratus 
Romae  populi  censum  aget,  is  diebus  LX  proxumeis 
quibus  sciet  Romae  censum  populi  agi,  omnium  munici- 
pium  colonorum  suorum  queique  eius  praefecturae  erunt, 
quei  cives  Romanei  erunt,  censum  agito,  eorumque  nomina 
praenomina,  patres  aut  patronos,  tribus,  cognomina,  et  quot 
annos  quisque  eorum  habet,  et  rationem  pecuniae,  ex  for- 
mula census  quae  Romae  ab  eo  qui  tum  censum  populi 
acturus  erit  proposita  erit,  ab  ieis  iurateis  accipito ;  eaque 
omnia  in  tabulas  publicas  sui  municipi  referunda  curato, 
eosque  libros  per  legatos  quos  maior  pars  decurionum  con- 
scriptorum  ad  eam  rem  legarei  mittei  censuerint  tum  cum 
ea  res  consuleretur,  ad  eos  quei  Romae  censum  agent, 
mittito ;  curatoque  utei,  quom  amplius  dies  XL  reliquei 
emnt  ante  quam  diem  ei  queiquomque  Romae  censum 
aget,  finem  populi  censendi  faciant,  cos  adeant  librosque 
eius  municipi  coloniae  praefecturae  edant ;  isque  censor, 
seive  quis  alius  magistratus  censum  populi  aget,  diebus  V 
proxumeis  quibus  legatei  eius  municipi  coloniae  praefectu- 
rae adierint,  eos  libros  census  quei  ab  ieis  legateis  dabun- 
tur,  accipito  sine  dolo  malo,  exque  ieis  libreis  quae  ibei 
scripta  erunt,  in  tabulas  publicas  referunda  curato,  casque 

[98] 


tabulas  eodem  loco  ubei  ceterae  tabulae  publicae  erunt  in 
quibus  census  populi  perscriptus  erit,  condendas  curato. 

29.  Qui  pluribus  in  municipieis  colonels  praefectureis 
domicilium  habebit,  et  is  Romae  census  erit,  quo  magis  in 
municipio  colonia  praefectura  h.  1.  censeatur,  eius  h,  1.  nihil 


rogatur. 


30.  Quel  lege  plebeive  scito  permissus  est  fuit,  utei 
leges  in  municipio  fundano  municipibusve  eius  municipi 
daret,  sei  quid  is  post  h.  1,  rog.  in  eo  anno  proxumo  quo 
h.  1.  populus  iuserit,  ad  eas  leges  addiderit  commutaverit 
conrexerit,  municipis  fundanos  item  teneto  utei  oporteret, 
sei  eae  res  ab  eo  tum  quom  primum  leges  eis  municipibus 
lege  plebeive  scito  dedit,  ad  eas  leges  additae  commutatae 
conrectae  essent ;  neve  quis  intercedito  neve  quid  facito, 
quo  minus  ea  rata  sint,  quove  minus  municipis  fundanos 
teneant  eisque  optemperetur. 

VARIOUS  EDICTS  OF  MAGISTRATES 

Tn^RAETORIS  verba  dicunt :  Infamia  notatur,  qui  ab 
^  exercitu  ignominiae  causa  ab  imperatore,  eove  cui 
J-L  de  ea  re  statuendi  potestas  fuerit,  dimissus  erit ;  qui 
artis  ludicrae  pronuntiandive  causa  in  scaenam  prodierit ; 
qui  lenocinium  fecerit ;  qui  in  iudicio  publico  calumniae 
praevaricationisve  causa  quid  fecisse  iudicatus  erit ;  qui 
furti,  vi  bonorum  raptorum,  iniuriarum,  de  dolo  malo  et 
fraude  suo  nomine  damnatus  pactusve  erit ;  qui  pro  socio, 
tutelae,  mandati,  depositi,  suo  nomine,  non  contrario  iudicio, 
damnatus  erit ;  qui  eam  quae  in  potestate  eius  esset,  genero 
mortuo,  cum  eum  mortuum  esse  sciret,  intra  id  tempus  quo 
elugere  virum  moris  est,  antequam  virum  elugeret,  in  matri- 
monium  collocaverit,  eamve  sciens  quis  uxorem  duxerit, 

[99] 


non  iussu  eius  in  cuius  potestate  est ;  et  qui  eum  quern  in 
potestate  haberet,  earn  de  qua  supra  comprehensum  est, 
uxorem  ducere  passus  fuerit ;  quive  suo  nomine,  non  iussu 
eius  in  cuius  potestate  esset,  eiusve  nomine  quem  quamve  in 
potestate  haberet,  bina  sponsalia  binasve  nuptias  in  eodem 
tempore  constitutas  habuerit.  Digest.  Ill,  2,  i 

Praetor  ait :  Si  quis  eum  apud  quem  alea  lusum  esse 
dicetur  verberaverit  damnumve  ei  dederit  sive  quid  eo 
tempore  dolo  eius  subtractum  est,  iudicium  non  dabo.  In 
eum  qui  aleae  ludendae  causa  vim  intulerit,  uti  quaeque 
res  erit,  animadvertam,  Dis:est.  XI,  5,  i 

Ait  praetor :  In  via  publica  itinereve  publico  facere 
immittere  quid,  quo  ea  via  idve  iter  deterius  sit  fiat,  veto. 

Quod  in  via  publica  itinereve  publico  factum  immissum 
habes,  quo  ea  via  idve  iter  deterius  sit  fiat,  restituas. 

Quo  minus  illi  via  publica  itinereve  publico  ire  agere 
liceat,  vim  fieri  veto. 

Quo  minus  illi  viam  publicam  iterve  publicum  aperire 
reficere  liceat,  dum  ne  ea  via  idve  iter  deterius  fiat,  vim 
fieri  veto.  Digest.  XXXXIII,  8,  2  (passim) 

Aediles  aiunt :  Qui  iumenta  vendunt,  palam  recte  dicunto 
quid  in  quoque  eorum  morbi  vitiique  sit ;  utique  optime 
ornata  vendendi  causa  fuerint,  ita  emptoribus  tradentur. 
Si  quid  ita  factum  non  erit,  de  ornamentis  restituendis, 
iumentisve  ornamentorum  nomine  redhibendis,  in  diebus 
sexaginta ;  morbi  autem  vitiive  causa  inemptis  faciendis,  in 
sex  mensibus  ;  vel  quo  minoris,  cum  venirent,  fuerint,  in 
anno  iudicium  dabimus.  Si  iumenta  paria  simul  venierint, 
et  alterum  in  ea  causa  fuerit  ut  redhiberi  debeat,  iudicium 
dabimus  quo  utrumque  redhibeatur.        Digest.  XXI,  i,  38 

[100] 


Deinde  aiunt  aediles  :  Ne  quis  canem,  verrem,  vel  mino- 

rem  aprum,  lupum,  ursum,  pantheram,  leonem  (aliudve 

quod  noceret  animal,  sive  soluta  sint,  sive  alligata,  ut  con- 

tineri  vinculis  quo  minus  damnum  inferant  non  possint), 

qua  vulgo  iter  fiet,  ita  habuisse  velit  ut  cuiquam  nocere 

damnumve  dare  possit.    Si  adversus  ea  factum  erit,  et 

homo  liber  ex  ea  re  perierit,  solidi  ducenti ;  si  nocitum 

homini  libero  esse  dicetur,  quanti  bonum  aequum  iudici 

videbitur,  condemnetur  ;  ceterarum  rerum,  quanti  damnum 

datum  factumve  sit,  dupli.  „.     ,  ^^^ 

'       ^  Digest.  XXI,  1,40-42 

NOTAE  CENSORIAE 

I  OUIS  agrum  suum  passus  fuerat  sordescere  eumque 
indiligenter  curabat  ac  neque  araverat  neque  purga- 
verat,  sive  quis  arborem  suam  vineamque  habuerat 
derelictui,  non  id  sine  poena  fuit,  sed  erat  opus  censorium 
censoresque  aerarium  faciebant.  Item,  quis  eques  Roma- 
nus  equum  habere  gracilentum  aut  parum  nitidum  visus 
erat,  "  inpolitiae  "  notabatur ;  id  verbum  significat  quasi 
tu  dicas  "  incuriae."  Cuius  rei  utriusque  auctoritates  sunt 
et  M.  Cato  id  saepenumero  adtestatus  est. 

AuL.  Gell,  IV,  1 2 

Inter  censorum  severitates  tria  haec  exempla  in  litteris 
sunt  castigatissimae  disciplinae.  Unum  est  huiuscemodi : 
Censor  agebat  de  uxoribus  soUemne  iusiurandum  ;  verba 
erant  ita  concepta  "  Ut  tu  ex  animi  tui  sententia  uxorem 
habes  ?  "  Qui  iurabat  cavillator  quidam  et  canicula  et  ni- 
mis  ridicularius  fuit.  Is  locum  esse  sibi  ioci  dicundi  ratus, 
cum  ita  uti  mos  erat  censor  dixisset :  "  Ut  tu  ex  animi  tui 
sententia   uxorem    habes  ?  "     "  Habeo  equidem,"   inquit, 

[lOl] 


'"  uxorem  sed  non  hercle  ex  animi  mei  sententia."  Turn 
censor  eum,  quod  intempestive  lascivisset,  in  aerarios  rettu- 
lit  causamque  banc  ioci  scurrilis  apud  se  dicti  subscripsit. 

Altera  severitas  eiusdem  sectae  discipbnaeque  est.  De- 
bberatum  est  de  nota  eius  qui  ad  censores  ab  amico  advoca- 
tus  est  et  in  iure  stans  clare  nimis  et  sonore  oscitavit,  atque 
inibi  ut  plecteretur  fuit,  tamquam  illud  indicium  esset  vagi 
animi  et  alucinantis  et  fluxae  atque  apertae  securitatis.  Sed 
cum  ille  deiurasset  invitissimum  sese  ac  repugnantem  os- 
citatione  victum  tenerique  eo  vitio  quod  "'  oscedo  "  appella- 
tur,  tum  notae  iam  destinatae  exemptus  est,  Publius  Scipio 
Africanus,  Pauli  filius,  utramque  historiam  posuit  in  orati- 
one  quam  dixit  in  censura,  cum  ad  maiorum  mores  populum 
hortaretur. 

Item  aliud  refert  Sabinus  Masurius  in  septimo  memori- 

ali  severe  factum  :  Censores,  inquit,  Publius  Scipio  Nasica 

et  Marcus  Popilius,  cum  equitum  censum  agerent,  equum 

nimis  strigosum  et  male  habitum  sed  equitem  eius  uberri- 

mum  et  habitissimum  viderunt,  et  "  Cur,"  inquiunt,  "  ita 

est  ut  tu  sis  quam  equus  curatior  ?  "    '"  Ouoniam,"  inquit, 

"ego  me  euro,  equum  Statius  nihili  servos."    Visum  est 

parum  esse  reverens  responsum  relatusque  in  aerarios  ut 

mos  est.  A,,,    ^^,,   ,,.  „^ 

AuL.  Gell.  IV,  20 


Non  enim  mihi  exemplum  summi  et  clarissimi  viri, 
P.  Africani,  praetereundum  videtur  ;  qui  cum  esset  censor 
et  in  equitum  censu  C.  Licinius  Sacerdos  prodisset,  clara 
voce  ut  omnis  contio  audire  posset  dixit  se  scire  ilium  ver- 
bis conceptis  peierasse  ;  si  qui  contra  vellet  dicere,  usurum 
esse  eum  suo  testimonio.  Deinde  cum  nemo  contra  diceret, 
iussit  equum  traducere.  ^^^  ^^,^  ^^^^^^^,  .^^  ^  ^^ 

[102] 


DEFINITIONS  FROM  PAULUS  AND  FESTUS 

Abadi  magistratus  dicebantur,  qui  coacti  deposuerant  im- 
perium.    (23)^ 

Adledi  dicebantur  apud  Romanos,  qui  propter  inopiam  ex 
equestri  ordine  in  senatorum  sunt  numero  adsumpti.  Nam  pa- 
tres  dicuntur,  qui  sunt  patricii  generis :  conscripti,  qui  in  senatu 
sunt  scriptis  adnotati.    (7) 

Aedilis  initio  dictus  est  magistratus,  quia  aedium  non  tantum 
sacrarum,  sed  etiam  privatarum  curam  gerebat.  Postea  hoc  no- 
men  et  ad  magistratus  translatum  est.  Dictus  est  autem  aedilis, 
quod  f acilis  ad  eum  plebi  aditus  esset.  Sed  et  aedilatus  (aedilitas  ?) 
dicebatur  eadem  dignitas,  sicut  pontificatus,  magistratus.    (13) 

Ambitus  proprie  dicitur  inter  vicinorum  aedificia  locus  duorum 
pedum  et  semipedis  ad  circumeundi  facultatem  relictus.  Ex  quo 
etiam  honoris  ambitus  dici  coeptus  est  a  circumeundo  suppli- 
candoque.    Ambitio  est  ipsa  actio  ambientis.    (16) 

Annaria  lex  dicebatur  ab  antiquis  ea  qua  finiuntur  anni 
magistratus  capiendi.    (27) 

Auguracuhim  appellabant  antiqui,  quam  nos  arcem  dicimus, 
quod  ibi  augures  publice  auspicarentur.    (18) 

Caduca  auspicia  dicunt,  cum  aliquid  in  templo  excidit,  veluti 
virga  e  manu.    (64) 

Cadiiceato?'es,  legati  pacem  petentes.  Cato  :  "  Caduceatori " 
inquit  '"  nemo  homo  nocet."    (47) 

Caelestia  auguria  vocant,  cum  fulminat  aut  tonat.    (64) 

Censionem  facere  dicebatur  censor,  cum  multam  equiti  in- 
rogabat.    (54) 

Censores  dicti,  quod  rem  suam  quisque  tanti  aestimare  solitus 
sit  quantum  illi  censuerint.    (58) 

Centionviralia  iudida  a  centumviris  sunt  dicta.  Nam  cum 
essent  Romae  triginta  et  quinque  tribus,  quae  et  curiae  sunt 

^  References  are  to  pages  of  Miiller's  edition,  and  to  Paulus  unless 
preceded  by  an  F. 

[  i°3] 


dictae,  terni  ex  singulis  tribubus  sunt  electi  ad  iudicandum,  qui 
centumviri  appellati  sunt ;  et,  licet  quinque  amplius  quam  cen- 
tum fuerint,  tamen,  quo  facilius  nominarentur,  centumviri  sunt 
dicti.    (54) 

Centuria  in  agris  significat  ducenta  iugera ;  in  re  militari 
centum  homines.    (53) 

Ceiituriata  comitia  item  curiata  comitia  dicebantur,  quia  popu- 
lus  Romanus  per  centenas  turmas  divisus  erat,    (54) 

Clivia  auspicia  dicebant,  quae  aliquid  fieri  prohibebant ;  omnia 
enim  difficilia  clivia  vocabant,  unde  et  clivi  loca  ardua.    (64) 

Comitiales  dies  appellabant,  cum  in  comitio  conveniebant ; 
qui  locus  a  coeundo,  id  est  insimul  veniendo,  est  dictus.    (38) 

Conscripti  dicebantur,  qui  ex  equestri  ordine  patribus  adscri- 
bebantur  ut  numerus  senatorum  expleretur.    (41) 

Contio  significat  conventum,  non  tamen  alium  quam  eum 
qui  a  magistratu  vel  a  sacerdote  publico  per  praeconem  convo- 
catur.    (38) 

Conveiitus  quattuor  modis  intelligitur.  Uno  cum  quemlibet 
hominem  ab  aliquo  conventum  esse  dicimus.  Altero  cum  signi- 
ficatur  multitudo  ex  conpluribus  generibus  hominum  contracta 
in  unum  locum.  Tertio  cum  a  magistratibus  iudicii  causa  popu- 
lus  congregatur.  Quarto  cum  aliquem  in  locum  frequentia  homi- 
num supplicationis  aut  gratulationis  causa  conligitur.    (41) 

Cu7n  i7npeno  est  dicebatur  apud  antiques,  cui  nominatim  a 
populo  dabatur  imperium.    (50) 

Cum  populo  agere,  hoc  est  populum  ad  concilium  aut  comitia 
vocare.    (50) 

Cum  potestate  est  dicebatur  de  eo  qui  a  populo  alicui  negotio 
praeferebatur.    (50) 

Curia  locus  est  ubi  publicas  curas  gerebant.  Calabra  curia 
dicebatur  ubi  tantum  ratio  sacrorum  gerebatur.  Curiae  etiam 
nominantur  in  quibus  uniuscuiusque  partis  populi  Romani  quid 
geritur,  quales  sunt  hae  in  quas  Romulus  populum  distribuit, 
numero  triginta,  quibus  postea  additae  sunt  quinque,  ita  ut  in  sua 

[  i°4] 


quisque  curia  sacra  publica  faceret  feriasque  observaret,  bisque 
curiis  singulis  nomina  Curiarum  virginum  inposita  esse  dicuntur, 
quas  virgines  quondam  Romani  de  Sabinis  rapuerunt.    (49) 

Curiata  comitia  a  curiis  sunt  appellata.    (49) 

Curules  magistratus  appellati  sunt,  quia  curru  vehebantur.  (49) 

Deminutus  capife  appellatur  qui  civitate  mutatus  est ;  et  ex 
alia  familia  in  aliam  adoptatus  ;  et  qui  liber  alteri  mancipio  datus 
est ;  et  qui  in  hostium  potestatem  venit ;  et  cui  aqua  ignique 
interdictum  est.    (70) 

Did  mos  erat  Romanis  in  omnibus  sacrificiis  precibusque : 
populo  Romano  Quiritibusque,  quod  est  Curensibus,  quae  civitas 
Sabinoram  potentissima  fuit.    (67) 

Jtiebrae  aves,  quae  in  auguriis  aliquid  fieri  prohibent ;  et 
prorsus  omnia  inebra  appellantur  quae  tardant  vel  morantur 
agentem.    (109) 

Infra  dassem.  significantur  qui  minore  summa  quam  centum 
et  viginti  milium  aeris  censi  sunt.    (113) 

Inlidum  vocare  antiqui  dicebant  ad  contionem  vocare.    (113) 

Lapidetti  silicem  tenebant  iuraturi  per  lovem,  haec  verba 
dicentes :  "  Si  sciens  fallo,  tum  me  Dispiter  salva  urbe  arceque 
bonis  eiciat,  ut  ego  hunc  lapidem."    (115) 

Lidores  dicuntur,  quod  fasces  virgarum  ligatos  ferunt.  Hi 
parentes  magistratibus  delinquentibus  plagas  ingerunt.    (115) 

Magisterare,  moderari.  Unde  magistri  non  solum  doctores 
artium,  sed  etiam  pagorum,  societatum,  vicorum,  collegiorum 
equitum  dicuntur,  quia  omnes  hi  magis  ceteris  possunt ;  unde 
et  magistratus,  qui  per  imperia  potentiores  sunt  quam  privati ; 
quae  vox  duabus  significationibus  notatur.  Nam  aut  ipsam  per- 
sonam demonstrat,  ut  cum  dicimus :  magistratus  iussit,  aut 
honorem,  ut  cum  dicitur:  Titio  magistratus  datus  est.    (126) 

Maior  magistratus  consul  dicitur.    (136) 

Maiorem  coiisuleni  L.  Caesar  putat  dici  vel  eum  penes  quem 
fasces  sint,  vel  eum  qui  prior  factus  sit.  Praetorem  autem 
maiorem,  Urbanum  ;  minores  ceteros.    (F  161) 

[105] 


Maiores  flammes  appellabantur  patricii  generis,  minores 
plebei.    (151) 

Mami  tnitti  servus  dicebatur,  cum  dominus  eius,  aut  caput 
eiusdem  servi  aut  aliud  membrum  tenens,  dicebat:  Hunc  homi- 
nem  liberum  esse  volo,  et  emittebat  eum  e  manu.    (159) 

Mate7-familiae  non  ante  dicebatur  quam  vir  eius  paterfamiliae 
dictus  esset ;  nee  possunt  hoc  nomine  plures  in  una  familia 
praeter  unam  appellari.  Sed  nee  vidua  hoc  nomine,  nee  quae 
sine  filiis  est,  vocari  potest.    (125) 

Matronae  a  magistratibus  non  summovebantur,  ne  pulsari 
contrectarique  viderentur,  neve  gravidae  concuterentur.  Sed 
nee  viri  earum  sedentes  cum  uxoribus  in  vehiculo  descendere 
cogebantur.    (155) 

Maximam  77iHltam  dixerunt  trium  milium  et  viginti  assium, 
quia  non  licebat  quondam  pluribus  triginta  bubus  et  duabus 
ovibus  quemquam  multari,  aestimabaturque  bos  centussibus, 
ovis  decussibus.    (144) 

Maximum  praetorem  dici  putant  ali  eum  qui  maximi  imperi 
sit ;  ali,  qui  aetatis  maximae.  Pro  coUegio  quidem  augurum 
decrctum  est,  quod  in  Salutis  augurio  praetores  maiores  et 
minores  appellantur,  non  ad  aetatem,  sed  ad  vim  imperii  per- 
tinere.    (F  161) 

Maximus  curio ^  cuius  auctoritate  curiae,  omnesque  curiones 
reguntur.    (126) 

Moenia  praeter  aedificia  significant  etiam  et  munia,  hoc  est 
officia.    (151) 

Mas  est  institutum  patrium ;  id  est  memoria  veterum  pertinens 
maxime  ad  religiones  caerimoniasque  antiquorum.    (F  157) 

Miineralis  lex  vocata  est  qua  Cincius  cavit  ne  cui  liceret 
munus  accipere.  Plautus :  "  Neque  muncralem  legem  neque 
lenoniam,  rogata  fuerit  necne,  flocci  aestimo."    (143) 

Mimiceps  est,  ut  ait  Aelius  Gallus,  qui  in  municipio  liber 
natus  est.  Item  qui  ex  alio  genere  hominum  munus  functus 
est.    Item  qui  in  municipio  ex  servitute  se  liberavit  a  municipe. 

[106] 


At  Servius  filius  aiebat,  initio  fuisse  qui  ea  conditione  cives 
fuissent,  ut  semper  rem  publicam  separatim  a  populo  Romano 
haberent,  Cumanos,  Acerranos,  Atellanos,  qui  aeque  cives 
Romani  erant  et  in  legione  merebant,  sed  dignitates  non 
capiebant.    (F  142) 

Munus  significat  officium,  cum  dicitur  quis  munere  fungi. 
Item  donum  quod  officii  causa  datur.    (140) 

Necessari  sunt,  ut  Gallus  Aelius  ait,  qui  aut  cognati  aut 
adfines  sunt,  in  quos  necessaria  officia  conferuntur  praeter 
caeteros.   (F  162) 

Nexiini  est,  ut  ait  Gallus  Aelius,  quodcumque  per  aes  et 
libram  geritur :  id  quod  necti  dicitur.  Quo  in  genere  sunt  haec : 
testamenti  factio,  nexi  datio,  nexi  liberatio.    (F  165) 

Niqiiis  scivit  centuria  est  quae  dicitur  a  Ser.  Tullio  rege  con- 
stituta,  in  qua  liceret  ei  suffragium  ferre  qui  non  tulisset  in 
sua,  nequis  civis  suffragii  iure  privaretur  :  nam  sciscito  significat 
sententiam  dicito,  ac  suffragium  ferto,  unde  scita  plebis.  Sed  in 
ea  centuria,  neque  censetur  quisquam,  neque  centurio  praeficitur, 
neque  centurialis  potest  esse,  quia  nemo  certus  est  eius  centuriae. 
Est  autem  niquis  scivit,  nisi  quis  scivit.    (F  177) 

Numera  senatum  ait  quivis  senator  consuli,  cum  impedimento 
vult  esse  quo  minus  faciat  senatus  consultum,  postulatque  ut 
aut  res  quae  adferuntur,  dividantur ;  aut  singuli  consulantur  ; 
aut  si  tot  non  sint  senatores  quo  numero  liceat  perscribi  senatus 
consultum.    (F  170) 

Nundinas  feriatum  diem  esse  voluerunt  antiqui,  ut  rustici  con- 
venirent  mercandi  vendendique  causa,  eumque  nefastum,  ne  si 
liceret  cum  populo  agi,  interpellarentur  nundinatores.    (F  173) 

Obiurare,  iureiurando  obstringere.  (188) 

Obnoxius,  poenae  obligatus  ob  delictum.  (191) 

Obrogare  est  legis  prioris  infirmandae  causa  legem  aliam 
ferre.    (187) 

Obtestatio  est,  cum  deus  testis  in  meliorem  partem  vocatur ; 
detestatio,  cum  in  deteriorem.    (184) 

[107] 


Opthna  lex  .  .  .  in  magistro  populi  faciundo,  qui  vulgo  dictator 
appellatur,  quam  plenissimum  posset  ius  cius  esse  significabatur, 
ut  fuit  Mani  Valerii  M.  f.  f  Volusuinae  gentis  f,  qui  primus  ma- 
gister  a  populo  creatus  est.  Postquam  vero  provocatio  ab  eo 
magistratu  ad  populum  data  est,  quae  ante  non  erat,  desitum 
est  adici  "  ut  optima  lege,"  ut  pote  imminuto  iure  priorum 
magistrorum.    (F  198) 

Ovibus  duabus  multabantur  apud  antiquos  in  minoribus  de- 
lictis,  ut  in  maioribus  t  ambubus  f  ;  nee  hunc  ultra  numerum 
excedebat  multatio  quae,  postea  quam  aere  signato  uti  civitas 
coepit,  pecoraque  multaticia  incuria  corrumpebantur,  unde  etiam 
peculatus  crimen  usurpari  coeptum  est,  facta  est  aestimatio 
pecoralis  multae  et  boves  centenis  assibus,  oves  denis  aestimatae. 
Inde  suprema  multa,  id  est  maxima,  appellatur  tria  milia  aeris. 
Item  vicesis  minoribus  delictis.    (F  202) 

Parricidi  quaestores  appellabantur  qui  solebant  creari  causa 
rerum  capitalium  quaerendarum.  Nam  parricida  non  utique  is 
qui  parentem  occidisset,  dicebatur,  sed  qualemcumque  hominem 
indemnatum.  Ita  fuisse  indicat  lex  Numae  Pompili  regis  his 
composita  verbis:  "  Si  qui  hominem  liberum  dolo  sciens  morti 
duit,  parricidas  esto."    (221) 

Fedarinm  senatorem  .  .  .  significat  Lucilius  cum  ait :  .  .  . 
"  agipes  vocem  mittere  coepit  "  ;  qui  ita  appellatur,  quia  tacitus 
transeundo  ad  eum  cuius  sententiam  probat,  quid  sentiat  indi- 
cat.   (F  210) 

Pedestria  auspicia  nominabant,  quae  dabantur  a  vulpe,  lupo, 
serpente,  equo,  ceterisque  animalibus  quadrupedibus. 

Pestifera  auspicia  esse  dicebant,  cum  cor  in  extis,  aut  caput 
in  iocinere  non  fuisset. 

Piacniaria  auspicia  appellabant,  quae  sacrificantibus  tristia 
portendebant,  cum  aut  hostia  ab  ara  effugisset,  aut  percussa 
mugitum  dedisset,  aut  in  aliam  partem  corporis  quam  oporteret, 
cecidisset.    (244) 

Plebei  aediles  dissidente  plebe  a  patribus  sunt  creati.    (231) 

[108] 


Plebeium  magistratum  neminem  capere  licet,  nisi  qui  ex 
plebe  est.    (231) 

Praeteriti  senatores  quondam  in  opprobrio  non  erant,  quod, 
ut  reges  sibi  legebant  sublegebantque  quos  in  consilio  publico 
haberent,  ita  post  exactos  eos  consules  quoque  et  tribuni  militum 
consulari  potestate  coniunctissimos  sibi  quosque  patriciorum,  et 
deinde  plebeiorum  legebant,  donee  Ovinia  tribunicia  inten^enit, 
qua  sanctum  est  ut  censores  ex  omni  ordine  optimum  quemque 
curiatim  in  senatum  legerent.  Quo  factum  est  ut  qui  praeteriti 
essent  et  loco  moti,  haberentur  ignominiosi.    (F  246) 

Praetor  ad  portam  nunc  salutatur  is  qui  in  provinciam  pro 
praetore  aut  pro  consule  exit ;  cuius  rei  morem  ait  fuisse  Cincius 
in  libro  de  consulum  potestate  talem  :  "  Albanos  rerum  potitos 
usque  ad  Tullum  regem ;  Alba  deinde  diruta  usque  ad  P.  Decium 
Murem  consulem  populos  Latinos  ad  caput  Ferentinae,  quod 
est  sub  monte  Albano,  consulere  solitos,  et  imperium  communi 
consilio  administrare  ;  itaque  quo  anno  Romanos  imperatores 
ad  exercitum  mittere  oporteret  iussu  nominis  Latini,  conplures 
nostros  in  Capitolio  a  sole  oriente  auspicis  operam  dare  solitos. 
Ubi  aves  addixissent,  militem  ilium  qui  a  communi  Latio  missus 
esset,  ilium  quem  aves  addixerant,  praetorem  salutare  solitum, 
qui  earn  provinciam  optineret  praetoris  nomine."   (F  241) 

Priscae  Latinae  coloniae  appellatae  sunt,  ut  distinguerent  a 
novis,  quae  postea  a  populo  dabantur.    (F  241) 

Prisci  Latini  proprie  appellati  sunt  hi  qui  priusquam  con- 
deretur  Roma  fuerunt.    (226) 

Prohihere  comitia,  dicitur  vitiare  diem  morbo  qui  vulgo 
quidem  maior,  ceterum  ob  id  ipsum  comitialis  appellatur.  Cato 
in  ea  oratione  quam  scribsit  de  sacrificio  commisso :  "  Domi 
cum  auspicamus,  honorem  me  deum  immortalium  velim  ha- 
buisse.  Servi,  ancillae,  si  quis  eorum  sub  centone  crepuit,  quod 
ego  non  sensi,  nullum  mihi  vitium  facit.  Si  cui  ibidem  servo 
aut  ancillae  dormienti  evenit,  quod  comitia  prohibere  solet,  ne  is 
quidem  mihi  vitium  facit."    (F  234) 

[109] 


Prolctatium  capite  censum,  dictum  quod  ex  his  civitas  constet, 
quasi  proles  progenie  ;  idem  et  proletanei.    (226) 

Fromulgari  leges  dicuntur,  cum  primum  in  vulgus  eduntur, 
quasi  provulgari.    (224) 

Qui  hoc  censetis,  illuc  transite ;  qui  alia  omnia,  in  hanc  partem. 
His  verbis  praeit  ominis  videlicet  causa,  ne  dicat,  qui  non 
censetis.    (F  261) 

Qiii  patres,  qui  conscripti  vocati  sunt  in  Curiam  ?  Quo  tem- 
pore regibus  urbe  expulsis,  P.  Valerius  consul  propter  inopiam 
patriciorum  ex  plebe  adlegit  in  numerum  senatorum  C  et  LX  et 
nil,  ut  expleret  numerum  senatorum  trecentorum  et  duo  genera 
appellaret.    (F  254) 

Receptus  mos  est,  quern  sua  sponte  civitas  alienum  adscivit. 
(F289) 

Redperatio  est,  ut  ait  Gallus  Aelius,  cum  inter  populum  et 
reges  nationesque  et  civitates  peregrinas  lex  convenit  quo  modo 
per  reciperatores  reddantur  res  reciperenturque,  resque  privatas 
inter  se  persequantur.    (F  274) 

Relegati  dicuntur  proprie,  quibus  ignominiae  aut  poenae 
causa  necesse  est  ab  urbe  Roma  aliove  quo  loco  abesse  lege 
tsenatuiquef  consulto,  aut  edicto  magistratuus  ;  ut  etiam  Aelius 
Gallus  ait.    (F278) 

Resecrare,  solvere  religione,  utique  cum  reus  populum  comitiis 
oraverat  per  deos  ut  eo  periculo  liberaretur,  iubebat  magistratus 
eum  resecrare.  Plautus :  "  Resecroque,  mater,  quod  dudum 
obsecraveram."    (280) 

Ritus  est  mos  conprobatus  in  administrandis  sacrificiis. 
(F  289) 

Rflgat  est  consulit  populum,  vel  petit  ab  eo  ut  id  sciscat 
quod  ferat.  Unde  nos  quoque  in  consuetudine  habemus  pro 
petere  et  orare.    (F  282) 

Rogatio  est,  cum  populus  consulitur  de  uno  pluribusve 
hominibus,  quod  non  ad  omnis  pertineat,  et  de  una  pluribusve 
rebus,  de  quibus  non  omnibus  sanciatur.    Nam  quod  in  omnis 

[no] 


homines  resve  populus  scivit,  lex  appellatur.  Itaque  Gallus 
Aelius  ait :  Inter  legem  et  rogationem  hoc  interest.  Rogatio  est 
genus  legis  ;  quae  lex,  non  continuo  ea  rogatio  est.  Rogatio  non 
potest  non  esse  lex,  si  modo  iustis  comitiis  rogata  est.    (F  266) 

Sacratae  leges  sunt,  quibus  sanctum  est,  quicquid  adversus 
eas  fecerit,  sacer  alicui  deorum  fsicutf  familia  pecuniaque. 
Sunt  qui  esse  dicant  sacratas,  quas  plebes  iurata  in  monte 
Sacro  sciverit.    (F318) 

Sacrosandmn  dicitur,  quod  iureiurando  interposito  est  insti- 
tutum,  si  quis  id  violasset,  ut  morte  poenas  penderet.  Cuius 
generis  sunt  tribuni  plebis  aedilesque  eiusdem  ordinis ;  quod 
adfirmat  M.  Cato  in  ea  quam  scripsit,  aedilis  plebis  sacrosanctos 
esse.    (F318) 

Satura  et  cibi  genus  ex  variis  rebus  conditum  est,  et  lex 
multis  alis  legibus  conferta.  Itaque  in  sanctione  legum  ad- 
scribitur :  "Neve  per  saturam  abrogato,  aut  derogato."  T. 
Annius  Luscus  in  ea  quam  dixit  adversus  Ti.  Gracchum : 
"  Imperium  quod  plebes  per  saturam  dederat,  id  abrogatum 
est."  Et  C.  Laelius  in  ea  quam  pro  se  dixit :  "  Dein  postero 
die,  quasi  per  saturam  sententiis  exquisitis,  in  deditionem 
accipitur."    (F315) 

Scita  pleiei  appellantur  ea  quae  pleps  suo  suffragio  sine 
patribus  iussit,  plebeio  magistratu  rogante.    (F  293) 

Senacula  tria  fuisse  Romae,  in  quibus  senatus  haberi  solitus 
sit,  memoriae  prodidit  Nicostratus  in  libro  qui  inscribitur  de 
Senatu  habendo.  Unum  ubi  nunc  est  aedis  Concordiae  inter 
Capitolium  et  Forum,  in  quo  solebant  magistratus  dumtaxat  cum 
senioribus  deliberare ;  alterum  ad  portam  Capenam  ;  tertium 
citra  aedem  Bellonae,  in  quo  exterarum  nationum  legatis  quos 
in  urbem  admittere  nolebant,  senatus  dabatur.    (F  347) 

Senatores  a  senectute  dici  satis  constat ;  quos  initio  Romulus 
elegit  centum,  quorum  consilio  rem  publicam  administraret. 
Itaque  etiam  patres  appellati  sunt ;  et  nunc  cum  senatores 
adesse  iubentur,  "  quibusque  in  senatu  sententiam  dicere  licet  "  ; 

[III] 


quia  lii  qui  post  lustrum  conditum  ex  iunioribus  magistratum 
ceperunt,  et  in  senatu  sententiam  dicunt,  ct  non  vocantur 
senatores  ante  quam  in  senioribus  sunt  censi.    (F  339) 

Senatiis  decretum  a  consulto  Aelius  Gallus  sic  distinguit,  ut  id 
dicat  particulam  quandam  esse  senatus  consulti,  ut  cum  pro- 
vincia  alicui  decernitur,  quod  tamen  ipsum  senatus  consulti 
est.    (F339) 

Sex  suffragia  appellantur  in  equitum  centuriis,  quae  sunt 
adiectae  ei  numero  centuriarum  quas  Priscus  Tarquinius  rex 
constituit.    (F  334) 

Viatores  appellantur,  qui  magistratibus  apparent,  eo  quia 
initio,  omnium  tribuum  cum  agri  in  propinquo  erant  urbis  atque 
adsidue  homines  rusticabantur,  crebrior  opera  eorum  erat  in  via 
quam  urbc,  quod  ex  agris  plerumque  homines  evocabantur  a 
magistratibus.    (F  3  7 1 ) 


[112] 


ABBREVIATIONS 


a.  d.,  ante  diem 

An.,  Aiiiensis  (tribus) 

C,  Censuere 

d.  e.  r.  i.  c,  de  ea  re  ita  censuere 

i.,Jilius 

Fab.,  Fabia  (tribus) 

HS,  sestertii^  -oriim,  etc. 

h.  1.,  haec  lex,  huius  legis,  hac 

lege,  etc. 
h.  1.  n.  r.,  hac  lege  nihil  rogatur 
I,  singulos 
Ilvirei,      Ilviratus,      duutnviri, 

diiumviratus 
1 1  Ilvirei,   Illlviratus,  qiiattuor- 

viri,  qtiattuorviratus 
1333,  sofioo 
Id.,  id2is 
K.,  kalendas 


p.  q.  t.,  primo  quoqiie  tempore 

pi.  \e,  plebisve,  plebive,  etc. 

Pom.,  Pomptina  (tribus) 

Pop.,  Pop  ilia  (tribus) 

Y>r.,  pridie 

Pup.,  Pnpinia  (tribus) 

Qui.,  Qiiirina  (tribus) 

r.  p.  p.  R.  q.  p.,  res piiblica poptili 

Rotnani  quam  pritnutn 
s.  f.  s.,  sine  fraiide  sua 
S.  C,  sen  at  us  consultum. 
scrib.,  scribendo 
Ter.,  Terentina  (tribus) 
tr.  pi.,  tribunus  plebis,  tribtmi 

plebis,  etc. 
tr.  q.  pi.,  tribunusqne  plebis,  tri- 

buniqjie  plebis,  etc. 
V.  f .,  verba  fecit 


["3] 


ANNOUNCEMENTS 


SIGHT  READING  IN  LATIN  FOR 
THE  SECOND  YEAR 

Edited  by  Hiram  H.  Bice,  recently  Head  of  the  Latin  Department,  DeWitt  Clinton 
High  School,  New  York  City 

i2mo,  cloth,  xii  +  159  pages,  illustrated,  50  cents 

This  book  provides,  together  with  the  reading  matter  selected,  such 
helps  as  will  aid  the  pupil  to  gain  real  power  in  sight  reading.  The 
material  for  reading  is  taken  from  Cesar's  "  Civil  War"  and  the  "  Gallic 
War,"  Books  III  to  VII  inclusive,  with  a  few  exercises  from  the  "  Lives  " 
of  Nepos.  Each  exercise  is  complete  in  itself.  This  material  is  pre- 
ceded by  thirty  exercises  of  easy  Latin  taken  from  Eutropius,  Aulus 
Gellius,  Pliny,  Cicero,  and  Livy,  modified  where  necessary. 

The  book  may  be  used  in  class  without  previous  preparation  by  the 
pupil,  and  for  this  use  each  exercise  is  provided  with  the  customary 
notes  and  vocabulary  of  words  which  the  pupil  is  not  expected  to  know. 

Each  exercise  in  the  first  two  thirds  of  the  book,  however,  is  preceded 
by  (i)  a  list  of  references  to  the  grammars  of  Allen  and  Greenough, 
Bennett,  Gildersleeve,  and  Harkness,  citing  grammatical  peculiarities 
illustrated  in  the  passage  immediately  following;  (2)  a  ver)'  brief  list 
of  words,  all  found  in  the  passage,  suggested  as  the  basis  for  a  drill  in 
inflections;  {3)  a  rule  relating  to  the  arrangement  of  words  in  the  Latin 
sentence,  also  illustrated  in  the  passage;  (4)  a  list  of  words  which  the 
pupil  would  normally  meet  for  the  first  time  in  this  passage,  given  in 
the  form  in  which  they  occur,  without  meanings.  These  are  intended 
for  previous  preparation  as  the  teacher  may  direct. 


TWO   LATIN   PLAYS 

By  Susan  Paxson,  High  School,  Omaha,  Nebr. 
lamo,  cloth,  xii  +  39  pages,  illustrated,  45  cents 

These  plays  are  designed  to  create  a  new  interest  in  the  study  of  the 
classics  among  secondary-school  pupils.  They  are  the  only  dramatiza- 
tions in  Latin  in  any  way  suitable  for  reproduction  in  high  schools,  and 
where  they  have  been  produced  they  have  proved  an  effective  stimulus 
to  the  class  work. 

The  plays  give  in  turn  a  picture  of  Roman  school  life  and  of  a  high- 
class  Roman  wedding  in  the  time  of  Cassar  and  Cicero.  The  greatest 
care  has  been  taken  to  make  details  authentic  and  the  descriptions 
true  to  life.  The  diction  is  accurately  classic,  and  there  is  plenty  of 
humor  and  action. 


50  a 

GINN  AND   COMPANY   Publishers 


ALLEN  AND  GREENOUGH 
SERIES  OF  LATIN  TEXTBOOKS 


The  well-known  success  of  the  Allen  and  Greenough  Series  of 
Latin  Textbooks  rests  upon  the  foundation  of  scholarship  in  editing, 
excellence  in  mechanical  detail,  adaptability  to  classroom  use,  and  a 
constant  regard  for  educational  progression.  The  editors  have  been 
and  are  the  great  scholars  and  teachers  of  their  time.  Their  object 
is  to  fit  each  new  text  to  the  needs  of  the  student.  By  constant 
revision  the  whole  series  is  kept  strictly  up  to  date  in  equipment, 
arrangement,  and  form. 

New  Latin  Grammar $1.20 

Shorter  Latin  Grammar 95 

Second  Year  Latin 1.25 

Caesar:  Gallic  War,  Books  I-VII  (Revised  Edition) 1.25 

Caesar:  Gallic  War,  Books  I-IV  (Revised  Edition) i.oo 

Cicero:  Select  Orations  (Revised  Edition) 1.40 

Cicero:  Select  Orations  and  Letters 1.30 

Cicero:  Six  Orations        i.oo 

Ovid  :  Selections,  Chiefly  the  Metamorphoses 

With  Vocabulary 1.50 

Without  Vocabulary 1.12 

Sallust :  Catiline  (Revised  Edition) 90 

Virgil  (Revised  Edition) 

.i^neid.  Books  I-VI 1.50 

yEneid,  Books  I-VI,  and  Bucolics 1.60 

Georgics  and  TI'meid,  Books  VII-XII 1.12 

Text  editions  of  Ccesar,  Cicero  (either  the  Orations  or  the  Orations  afid 
Letters),  and  VirgiPs  ALneid,  Books  I-VI,  with  Bucolics,  each  40  cents. 
Text  edition  of  yEneid,  Books  VII-XII,  jj"  cefits.  Text  edition  of  Virgil 
complete,  yj;  ce?tts. 

52  a 

GINN  AND   COMPANY   Publishers 


UNIVERSITY  OF  CALIFORNIA  AT  LOS  ANGELES 

THE  UNIVERSITY  LIBRARY 

This  book  is  DUE  on  the  last  date  stamped  below 


FEB  i     1950 
W/^Y  2  9  1959 


^ 


to-tnn 


0ECl*^9»' 


Form  L-0 
SOm-l.'4i:(8uiu) 


UNIVERSITY  OF  CALIFORNIA 

AT 

LOS  ANGELES 

LIBRARY 


UC  SOUTHERN  REGIONAL  LIBRARY  FACILITY 


AA    000  407  626 


PA 

2095 
H83  1 


3  1158  01217  2077 


